Terry Gunnell vertelt ons over een man die alles kan vertellen over volksverhalen; Bjarni Harðarson. We vinden hem in zijn bomvolle boekenwinkel/koffiecafé in het stadje Selfos, vanuit Reykjavik grofweg drie kwartier rijden langs het grove IJslandse landschap. Hanðarson is boekenhandelaar, schrijver, vroeger politicus en journalist. Hij heeft meerdere boeken geschreven, onder andere Landið, fólkið og þjóðtrúin (het land, de mensen en hun geloof); een verzameling van volksverhalen.

elfen

Met een kopje koffie nemen we plaats op de bank tussen alle boekenkasten. Ook Landið, fólkið og þjóðtrúin staat ergens tussen alle ander boeken en Harðarson pakt het er bij. Voor dit boek bezocht hij onder andere veel plekken waar elfen gezien waren of zouden wonen. Met een licht IJslands accent begint Bjarni aan ons te vertellen. “Waarom zijn deze ideeën over de elfen er?” We hebben de neiging om voor alles een rationele verklaring vinden. Volgens Hanðarson is een mogelijke verklaring voor elfen verbonden met het veranderen van religie. “Meestal van de katholieke religie naar de lutherse” (Lutheranisme is een protestantse stroming in het christendom). In de katholieke kerk is het normaal een soort heilige plek op te zoeken om te bidden, bijvoorbeeld een kruis op een berg. Lutherse katholieken hebben dat minder. Pas in de zestiende eeuw, toen de lutherse religie werd opgedrongen, verdwenen deze plekken. “Maar wat doe je dan? Je moet het je voorstellen. Dit waren arme mensen en ze hadden geen vertrouwen in deze nieuwe religie. Wat doe je als de oude heilige plekken van je familie opeens niks meer zijn? Je maakt er een andere heilig iets van.” Je vertelt je kinderen dat ze daar braaf moeten zijn omdat er elfen wonen. “Veel van de elfenheuvels hebben namen die duidelijk oude Christelijke aanbiddingen zijn. Namen zoals ‘kerk van steen’, ‘kruis op een steen’ of ‘heuvel van een kruis’.”

De elfen werden ook een verklaring voor het onbekende. In oud IJsland kende iedereen elkaar. Als je een vreemdeling tegenkwam kende je buurman hem waarschijnlijk wel. “Tot er iemand kwam die niemand kende. Toen was de beste verklaring dat het een elf was” Dit alles betekende niet per se dat iedereen geloofde dat de elfen echt waren. “Ik denk dat in de oude tijden maar een deel van de mensen de ideeën van elfen echt serieus namen of contact met elven hadden.”

 

Elfen als vrouwelijke droom

Zo zijn er veel verhalen ontstaan over deze mythische wezens, ook over hoe ze er uit zien en hoe ze met mensen omgaan. Harðarson vertelt over een beeld van de elfen, bijna als mannelijke idealen in de ogen van de vrouw. “De mannen in de huizen van de elfen zijn niet deze grove, onbeschofte types. Ze zijn erg charmant, erg dun en heel beleefd.” Aan de andere kant zie je de mannelijke dromen terug in trollen. “Sommige van die verhalen neigen zelfs een beetje te zijn over seks en geweld, over een grenzeloos seksleven. Je kunt zelfs bijna zeggen dat de bergen in IJsland in een ‘red light district’ veranderden in de verhalen.”

Bókaffid

Elfen en trollen gaan veel samen in deze verhalen en vooral elfen lijken dus ook veel op mensen. In  een ding zijn ze wel totaal verschillend. “De elfen waren net als mensen, maar ze hadden geen eeuwige ziel. Wij hadden eeuwige ziel dus we konden leven, doodgaan en weer opnieuw leven in de hemel. De elfen hadden niks. Dit is een beetje raar, maar natuurlijk is dit deel van de christelijke propaganda tegen de wezens uit bijgeloof.”

Het is  niet zo dat trollen slecht zijn en elfen goed. “Elfen kunnen een beetje gevaarlijk zijn, ook al zijn ze niet kwaad. Ze zijn erg streng. Ik vraag me veelal af of dat een deel van hun vrouwelijke karakter is. Ze buigen de regels niet. Ze geven je een waarschuwing, misschien twee keer. Maar als je de regel een derde keer breekt is de straf verschrikkelijk.” De regels die je kunt overtreden hebben vaak te maken met de plekken waar de elfen wonen. “Meestal is de regel dat je een steen niet mag omdraaien of een steen naar een bepaalde plek gooien of het gras op een bepaalde plek knippen. De waarschuwing is bijna altijd dat de elfen je opzoeken in een droom.” Gevolgen van het breken van de regels waren vaak het verliezen van waardevolle dieren of je kinderen, maar ook het levend ontdaan worden van je organen komt voor in de verhalen.

 

Better safe than sorry

Harðarson ontkent het bestaan van de elfen niet. “Natuurlijk moeten we de mogelijkheid dat ze bestaan niet uitsluiten, net als God en alle andere dingen die kunnen bestaan in deze wereld. Als ik zeg dat slechts een klein deel van de bevolking het echt serieus nam, was er ook een klein deel die beweerden dat de elfen helemaal niet bestaan. Daar zit een enorme kloof tussen. Ik zou serieus nooit een steen omdraaien. Better safe than sorry.” Dat is iets wat voor veel IJslanders lijkt te gelden; liever veilig dan een grote fout maken door een elf kwaad te maken.