De wet, waarmee referenda in Nederland worden afgeschaft, is 22 februari door de Tweede Kamer gekomen met een meerderheid van 76 Kamerleden. Het wetsvoorstel moet alleen nog door de Eerste Kamer. Maar wat betekent dit voor Nederland als er geen raadgevend referendum meer is?

Foto: Bente Vroomans

Volgens de website Parlement is een referendum een volksstemming over een bepaalde politieke kwestie. Idealiter kunnen burgers dus extra druk uitoefenen door een referendum. In de praktijk werkt dat iets anders want Nederland kent op het moment alleen een raadgevend referendum. Dit betekent dat burgers mogen stemmen (en dus raad geven aan de overheid), maar dat de overheid de uitslag van het referendum ook naast zich neer mag leggen. In juni 2005 werd er een raadgevend referendum georganiseerd over het Europees Grondwettelijk Verdrag. De opkomst was toen 62,8 % van de stemgerechtigden en waarvan 61,6 % tegen het verdrag stemde. Daarop besloot de overheid om de ratificatiewet in te trekken.

In deze tool vind je nog meer soorten referenda.

Geschiedenis van referenda
Het referendum in Nederland kent een lange geschiedenis. Volgens Ewout Klei, politiek historicus, was er al een referendum in de Bataafse Republiek in 1797. “Daarna was de Nederlandse politiek tot de oprichting van D66 een saaie bedoeling. D66 wilde toen het referendum invoeren en had daarbij een ‘ontploffingstheorie’.” De theorie hield in dat het politieke bestel moest ontploffen en er een heel nieuw systeem moest komen. Volgens de website Oneindig Noord-Holland blijft de opkomst bij referenda in Nederland in de jaren 60 laag. Het was toen eenvoudiger voor de overheid om de uitslag naast zich neer te leggen. Volgens Klei is de situatie van toen te vergelijken met nu. “In de jaren zestig waren de christelijke partijen zoals CDA, KVP, de Anti-Revolutionaire Partij en CAU toen redelijk groot en D66 wilde de macht van die partijen wat breken. Thierry Baudet (Forum voor Democratie) probeert nu ongeveer hetzelfde te doen als D66 in de jaren zestig.” Maar Klei zegt daarbij wel dat je D66 en Forum voor Democratie niet kunt vergelijken. “Ik vind Thierry Baudet absoluut geen tweede Hans van Mierlo.”

Visie op de toekomst
Kristof Jacobs, universitair docent politicologie aan de Radboud Universiteit van Nijmegen, is niet verrast dat de wet door de Tweede Kamer is gekomen. “We wisten altijd al dat het in de Tweede Kamer zeker zou lukken om een meerderheid te vinden voor de afschaffing. Dat komt doordat de coalitiepartijen heel duidelijk hebben laten zien dat zij als één blok presenteren.” Jacobs verwacht dat de wet niet zo eenvoudig door de Eerste Kamer zal gaan. “In de Eerste Kamer hoeven de fracties zich niet aan het regeerakkoord te houden. Ik verwacht wel dat de SGP, ChristenUnie, CDA en VVD voor de afschaffing gaan stemmen, maar het wordt wel lastiger wat betreft D66.” Dat komt doordat Jacobs niet weet hoe de senatoren van D66 zich gaan opstellen. Hij denkt dat deze partij misschien een toevoeging of een concessie wil doen.

Gert Riphagen, woordvoerder van de Eerste Kamer, kon nog niet aangeven wanneer de Eerste Kamer dan precies stemt over de wet. “Aanstaande dinsdag wordt de procedure besproken. Daarna komen er nog vragen en dan komt pas het plenaire debat over de wet aan bod. Het kan goed zijn dat er pas in april over wordt gestemd.”

GroenLinks en CDA in Tilburg hebben zo hun eigen mening over het referendum. In het onderstaand audiofragment hoor je Paulus Oerlemans (GroenLinks) en Joost van Puijenbroek (CDA). D66 was niet bereikbaar voor commentaar.

Gevolgen afschaffen referendum
Wat zijn de gevolgen als het referendum wordt afgeschaft? Volgens Jacobs stemt ongeveer de helft van de burgers tijdens referenda en verkiezingen. Maar bij andere participatievormen, zoals G1000 en inspraakavonden, zijn er eigenlijk alleen hoger opgeleiden aanwezig. Volgens Jacobs zorgen juist verkiezingen en referenda ervoor dat er een breder publiek wordt getrokken. “Als je dus het referendum afschaft, is er niet echt een alternatief om de rest te bereiken. Dat betekent wanneer je dus lager opgeleiden wilt bereiken na de afschaffing dan kun je eigenlijk alleen nog overstappen op verkiezingen.” In feite zeggen de voorstanders van de afschaffing dus dat de verkiezingen voldoende zijn om alle burgers te bereiken. Want meer inzetten op burgerparticipatie door middel van G1000 of inspraakavonden werkt niet volgens Jacobs. “Je bereikt er niet de goede mensen mee.” Verder denkt Jacobs dat er geen alternatief meer voor het referendum komt. “Want de regering wil ook eigenlijk geen referendum.”

Maar hoe zit het met de burgers? Wat is hun mening ten opzichte van het referendum? De Nieuwsredactie interviewde Ron van Dooren, docent politiek aan de Fontys Hogeschool voor Journalistiek en ging de straat op voor meningen van studenten van de Tilburg University.

Studenten en referenda from De Nieuwsredactie on Vimeo.

Op 21 maart, tijdens de gemeenteraadsverkiezingen, is er ook een raadgevend referendum over de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten. De wet, ook wel Sleepwet genoemd, gaat over nieuwe bevoegdheden die de AIVD nodig heeft om in de moderne tijd terrorisme, spionage en cyberaanvallen sneller te ontdekken.