Nu de formatiebespreking na twee volle maanden uiteen gespat zijn, lijkt de vorming van het nieuwe kabinet nog ver weg. Zulke besprekingen kunnen om allerlei redenen klappen, daarom duiken wij samen met oud-vicepremier André Rouvoet (CU) in het formatieproces. Wat gebeurt er aan die tafel?

“Het was zeker niet vanzelfsprekend hoor, aanschuiven als ChristenUnie”, glimlacht de oud-vicepremier van kabinet Balkenende IV. “CDA en PvdA waren allebei flink gegroeid, maar ze hadden samen niet genoeg voor een meerderheid. Er moest dus een derde partij bij. De 55-jarige André Rouvoet was tijdens de kabinetsformatie van 2006/2007 samen met Jan-Peter Balkenende (CDA) en Wouter Bos (PvdA) verantwoordelijk voor de vorming van het vierde Balkenende-kabinet, dat dankzij de medewerking van CU een krappe meerderheid van 80 zetels had.

“Het werd al snel duidelijk dat de SP geen derde partij kon worden. In 2006 hadden ze onder leiding van Jan Marijnissen 25 zetels gewonnen, maar omdat ze zo voet bij stuk hielden, liepen die onderhandelingen snel op niets uit. Dat is dan ook de kunst van een kabinet formeren; met behoud van de wezenlijke elementen van je eigen standpunten recht doen aan de standpunten van anderen. De SP wilde vooral haar eigen agenda uitvoeren, dus er was totaal geen ruimte om te onderhandelen… Tja, dan houdt het gewoon op. Die besprekingen duurden dan ook niet heel erg lang.”

‘De strategische misrekening van GroenLinks’

Ook het GroenLinks van toenmalig fractievoorzitter Femke Halsema werd betrokken bij de kabinetsformatie, maar die strategie liep volgens Rouvoet verkeerd af. “Ze hebben toen gezegd; ‘We zijn nog niet aan de beurt’. Een strategische misrekening heb ik dat altijd genoemd. Femke maakte toen een kleine rekenfout, en we zien nu ook iets soortgelijks gebeuren. Er zijn genoeg partijen die in principe aan willen schuiven, maar die zien liever eerst dat alle andere opties worden beproefd, want dat versterkt hun positie. De misrekening zat hem dan ook in het feit dat het wel lukte met de ChristenUnie.”

Maar wat is nou de beste tactiek?

Volgens de oud-partijleider moet je vasthouden aan de idealen van de partij, maar je moet vooral de ondergrens formuleren. De standpunten die je als partij echt niet aan de kant kan schuiven. “Natuurlijk verschillen die punten per partij”, zegt Rouvoet. “Maar het moeten wel punten zijn waarbij mensen direct zullen denken van ‘hé! Dat is typisch iets van de ChristenUnie’, of van een andere partij. Punten van herkenning in het regeerakkoord als het ware. Tuurlijk, als daar iets in staat wat iedereen vindt, dan is het niet ingewikkeld om het op te schrijven. Maar elke partij aan tafel wil elementen in zo’n regeerakkoord krijgen waarvan iedereen direct weet dat het van de desbetreffende partij komt. Men moet denken; ‘Zonder deze partij zou dit niet gelukt zijn’, en dat is ook precies wat de partijen willen. Verzilveren.”

Rouvoet noemt hierbij als grootste voorbeeld de bijdrage van de ChristenUnie in het kabinet Balkenende IV. “Wij hadden tijdens de campagne erg zwaar ingezet op jeugd- en gezinszaken en jeugdbeleid, er kwam zelfs een minister voor Jeugd en Gezin. Punten waarvan iedereen ook wist dat dat uit ons verkiezingsprogramma kwam, omdat het CDA en de PvdA daar minder op hadden ingezet. Zij hebben er dus ook mee ingestemd. Tegelijkertijd waren het debat rondom het generaal pardon en de asieldiscussie ook erg belangrijk voor de ChristenUnie, maar dat gold voor de PvdA ook. Dat debat kwam er, en daar ben ik heel erg trots op, maar die ‘overwinning’ werd nooit toegekend aan de CU. Het gold als een winst voor de PvdA. Zulke overeenkomsten zijn belangrijk bij het vormen van een kabinet, maar soms moet je dan wel voor lief nemen dat het niet aan jou wordt toegeschreven. Daarom vinden partijen het belangrijk dat ze ook individuele ‘overwinningen’ kunnen boeken.”

Hoe nu verder?

Na het klappen van de formatiebesprekingen afgelopen maandag, lijkt de deur toch nog op een kier te staan voor een kabinet van VVD-CDA-D66 en GroenLinks, met Klaver die vasthield aan dat deze poging mislukt is. Rouvoet bekent dat hij het niet had verwacht. “Toen wij in 2007 aan het formeren waren kwamen we er vrij snel achter dat wij de drie partijen waren die het rond moesten krijgen, anders lukt het gewoon niet. Vanuit dat perspectief had ik stiekem dus verwacht dat de formatie nu wel zou lukken. Daarbij, de alternatieven die er nu liggen zijn verre van eenvoudig.

Bij het debat van woensdag 17 mei is Edith Schippers opnieuw aangesteld als informateur, ze zal nu opnieuw op zoek gaan naar een formatie die kan rekenen op een meerderheid in beide Kamers van het Parlement.