Het sporttribunaal CAS zal volgende maand uitspraak doen in de zaak van Caster Semenya. De hardloopster is interseksueel geboren: ze heeft zowel mannelijke als vrouwelijke kenmerken. De Internationale Atletiekfederatie (IAAF) wil dat Semenya hormoonremmers gaat slikken om het speelveld eerlijker te maken.

Door: Pim de Vries en Annemijn van Langeveld 

In Nederland kenden we Foekje Dillema, in Zuid-Afrika kennen ze Caster Semenya. Semenya is een middellangeafstandsloper die is geboren met zowel mannelijke als vrouwelijke kenmerken. Zo heeft Semenya geen baarmoeder en eierstokken, maar wel inwendige teelballen. Semenya maakt daardoor meer testosteron aan dan de gemiddelde vrouw. Net als Dillema dus. Waar Dillema werd vernederd door geslachtstesten, worden Semenya hormoonremmers voor de neus gehouden. Althans, zo zou de IAAF dat graag zien. Semenya wil voorkomen dat ze hormoonremmers moet gaan slikken om toch nog deel uit te kunnen maken van de vrouwencompetitie en spande dan ook een rechtszaak aan tegen de federatie.

Testosteron
Semenya is dus interseksueel. Maar wat houdt dit precies in? Pim de Ronde, endocrinoloog – internist gespecialiseerd in hormoonhuishouding – , is expert op het gebied van testosteron. We belden hem op met een aantal vragen. Beluister het eerste fragment hieronder.

Oplossing
Volgens het IAAF behaal je voordeel uit het feit dat een interseksueel iemand over mannelijke kenmerken bezit. Hier wijzen ze met name naar het hogere testosterongehalte van interseksuelen. Volgens de federatie ligt hier ook meteen de oplossing. Op basis van een maximaal testosterongehalte moet een duidelijke scheidslijn komen wat betreft man en vrouw. In de video hieronder wordt uitgelegd hoe het IAAF dat voor zich ziet.

 

 

Mannelijke verschijnselen
Volgens De Ronde is die grens van 5,0 nanomol per liter bloed al aan de hoge kant. “Vrijwel alle vrouwen zitten ruimschoots onder die 5,0 nanomol per liter bloed. Zit je rond die 5,0 als vrouw, dan is er eigenlijk al wel iets aan de hand: dan heb je al mannelijke verschijnselen. Dus de meeste vrouwen zitten er helemaal niet op te wachten om zo’n hoge testosteronspiegel te hebben.” Het is voor te stellen dat Semenya, mocht de regel in werking treden, zo dicht mogelijk bij die 5,0 nanomol wil zitten. Dit is volgens de Ronde heel moeilijk te reguleren. “Als je medicijnen gaat gebruiken, dan is het heel moeilijk om er net genoeg van af te halen dat je net onder die 5 blijft hangen. Zo makkelijk gaat dat niet.”

Wél bewijs
De IAAF wil graag naar die 5,0 nanomol per liter bloed. Volgens de federatie is er namelijk wel degelijk een verband tussen de hoeveelheid testosteron en de sportprestaties. Ga je ook echt beter sporten met meer testosteron in je bloed? Pim de Ronde hing nog steeds aan de lijn.

Compleet ongevoelig
Nu komt er nóg een bijzonderheid kijken bij Semenya. Semenya is namelijk niet zomaar interseksueel, nee, ze heeft het Androgeen Ongevoeligheidssyndroom. Mensen met AOS zijn gedeeltelijk of geheel ongevoelig voor de hoeveelheid testosteron die ze aanmaken. Als ultiem voorbeeld hiervan, noemt De Ronde actrice Jamie Lee Curtis. De actrice schijnt bijna net zo’n hoog testosterongehalte te hebben als de gemiddelde man, maar is hier compleet ongevoelig voor, waardoor je dit niet aan haar uiterlijk ziet. Wat je ziet, is namelijk een vrouw.

 

Dit bericht bekijken op Instagram

 

Standing in solidarity with all the women in white tonight! #sufragettesunite

Een bericht gedeeld door Jamie Lee Curtis (@curtisleejamie) op

Gedeeltelijk ongevoelig
Semenya is gedeeltelijk ongevoelig voor testosteron. Het is volgens De Ronde dan ook maar de vraag hoe veel het uit zal gaan maken als haar testosterongehalte omlaag zal moeten. “Natuurlijk speelt het een rol, maar of ze haar prestaties daar volledig aan te danken heeft, is maar de vraag”. Beluister het fragment hieronder.

Andere voordelen
Het verschil tussen man en vrouw is dus niet alleen te beperken tot testosteron. Sportprestaties hoeven dus niet per sé minder te worden als er aan dat testosterongehalte gesleuteld wordt. In de video hieronder legt bewegingswetenschapper Tom Durge uit welke ‘voordelen’ mannelijke atleten nog meer hebben ten opzichte van vrouwelijke atleten.

Rare eisen
Miriam van der Have is zelf ook geboren met AOS. Ze begrijpt Semenya dan ook goed. “Ze klaagt over de eisen die worden gesteld aan het vrouw zijn, en terecht. Ikzelf vind ook dat er hele rare eisen gesteld worden door die atletiekfederatie. Simpelweg omdat er ook geen eisen worden gesteld aan andere lichamelijke kenmerken. Er zijn zwemmers die voordelen hebben met grotere handen of mensen die bepaalde genen hebben waardoor de bloedwaardes sneller herstellen. Dat zijn allemaal genetische zaken. Ik denk dat dat juist een kenmerk is van topsport.”

Volgens Van der Have is topsport nou eenmaal niet eerlijk. “Topsport gaat er juist om dat we op zoek zijn naar diegene die het best uitgerust is en daardoor het beste presteert. In het geval van Semenya wordt dat niet erkend. Wat Semenya heeft, zie ik als een sportieve voorsprong.”

Kinderen aanpassen
Van der Have zet zich professioneel in om het klimaat voor interseksuelen in Nederland te verbeteren. Ze is de laatste jaren op dit gebied veel actief geweest voor de Verenigde Naties. “Zelfs in Nederland worden er nog chirurgische ingrepen verricht op kinderen die interseksueel geboren worden. Ik kan daar met mijn hoofd niet bij. Mijn collega Margriet van Hees, onderzoekster aan de UvA, verwoordde het eigenlijk heel mooi. Rond de jaren 50 ontdekte men dat er chromosomen bestaan en werd er heel simpel gezegd: mannen hebben XY-chromosomen en vrouwen hebben XX-chromosomen. Niet zoveel later vonden ze kinderen voor wie dat niet gold. En in plaats van dat ze de theorie gingen aanpassen, erkennen dat er niet zo’n makkelijke tweedeling te maken is, gingen ze de kinderen aanpassen. Dat is wat in de zaak van Semenya ook gebeurt.”

 

Level playing field
De Nederlandse Atletiekunie is verbonden aan het IAAF, de organisatie die pleit voor hormoonremmers voor interseksuelen. Ad Roskam, technisch directeur bij de Nederlandse Atletiekunie, is blij dat hij zich niet met de zaak hoeft te bemoeien. “Ik vind het een ontzettend lastige discussie. Aan de ene kant moet ik erkennen dat er een onevenredig voordeel zou zijn voor sporters met een fysiek beeld zoals Caster Semenya dat vertoont. Maar aan de andere kant, iets als een volledig level playing field bestaat niet in de sport.”

Volgens Roskam kan er op twee manieren naar de kwestie gekeken worden. “Aan de ene kant heb je de regeltechnische kant. Er zullen duidelijke regels moeten komen over wie wanneer waar mag sporten. Kijk naar zoiets als de paralympics, daar heb je een oneindig aantal categorieën. Willen we dat hier ook?” Dan heb je volgens Roskam ook nog de ethische kant.  “In dat opzicht vind ik het allemaal vrij ver gaan. Noodgedwongen medicatiegebruik vind ik een enge gedachte. Toch zag je dat toen Semenya medicatie gebruikte, ze echt langzamer werd. Dat kun je misschien zien als bewijs dat testosteron toch wel echt een enorme invloed heeft. Maar dat zal ik verder aan de experts overlaten. ”

Regelgeving
Roskam durft niet goed een standpunt in te nemen in de kwestie, maar zijn Atletiek Unie is verbonden aan het IAAF. Het is de vraag of hij er dan volledig achter kan staan. “Laat ik daarover zeggen dat ik achter elke instantie sta die verantwoordelijk is voor regelgeving in de sport. En dat is de IAAF. En als er een regel komt die deze kwestie regelt, dan zullen we ons daaraan moeten houden.”

De datum van de rechtszaak is vooralsnog niet bekend.