Het rommelt bij het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). De reden daarvoor is het nieuwe voorstel van de Bee Guidance. Al zes jaar zijn meerdere landen tegen de invoering van het bijenrichtsnoer, waaronder ook Nederland.

MAASTRICHT

Het originele document van de Bee Guidance (een Europees richtsnoer om het gebruik van pesticiden te testen) uit 2013 ligt nog steeds ongebruikt op de planken. De Europese Commissie (EC) stelde de nieuwe versie voor in januari aan de lidstaten. Deze maand, 20 en 21 mei, verwacht de EC een besluit te vormen over het nieuwe voorstel.

Follow the Money (FTM), een platform voor onderzoeksjournalistiek, publiceerde begin april een artikel dat vlijmscherp de puntjes op de i zet. Ondanks dat de fundering van het artikel berust op een anonieme bron, zorgde het voor de nodig ophef. De onrust is niet nieuw, want Kamerlid Esther Ouwehand, Partij voor de Dieren (PvdD), zette al eerder druk op landbouwminister Carola Schouten, ChristenUnie (CU), over het onder het stof bedolven richtsnoer. Op 13 maart verdedigde Schouten haar handelswijze door vragen van Ouwehand te beantwoorden.

Fasering
,,Het Bee Guidance document uit 2013 is door een groot aantal lidstaten geweigerd, omdat onderdelen van het document niet uitvoerbaar blijken te zijn’’, antwoordde minister Schouten. De genoemde bezwaren van de lidstaten zijn complex, net als het gehele oude Bee Guidance document (bijna 300 pagina’s) en het nieuwe voorstel. In ieder geval is de uitvoerbaarheid van een aantal testen het grootste probleem. Vandaar dat de EC een nieuw voorstel deed. Dit voorstel gaat volgens de minister om een gefaseerde invoering en deze fasering heeft geen enkele directe invloed op de inhoud van het oorspronkelijke document. Nog belangrijk om te vermelden: Nederland zou hebben aangedrongen op deze fasering.

Paul Beuk – bioloog Natuurhistorisch Museum Maastricht
,,De Bee Guidance is een zinnig, maar heel technisch en lastig te doorgronden document. Zelfs voor een insectendeskundige zoals ik. Als je er niet voor betaald krijgt denk je al snel: ‘laat maar zitten’, wellicht is dat ook de bedoeling.’’

Bioloog en insectendeskundige Paul Beuk poogde het oude Bee Guidance document te vergelijken met het nieuwe voorstel. Ondanks dat hij niet volledig slaagde, concludeerde hij wel het één en ander. Het nieuwe voorstel betreft volgens Beuk het verschuiven van bepaalde testen en niet het schrappen. De inhoud wordt dus niet aangetast. Desondanks kan dit wel degelijk invloed hebben op de resultaten van de testen. Met name hoelang toetsing gaat duren.

Chemische fabrieken
Gefaseerde invoering heeft er volgens Beuk ongetwijfeld mee te maken dat een middel zo min mogelijk stappen moet doorlopen voor toelating op de markt. Met dit nieuwe voorstel wordt voorkomen dat de testen voor goedkeuring van pesticiden langer gaan duren. Hij stelt de vraag: ,,Wie heeft daar baat bij?’’ De bedrijven luidt zijn antwoord. ,,De chemische fabrieken willen hun middelen zo snel mogelijk goedkeuren.’’ De insectendeskundige is van mening dat dit een heikel punt was in het oorspronkelijke document. Verder kan de fasering volgens hem een belangrijke rol spelen in de manier van toetsing. ,,Als je de testen na elkaar uitvoert kun je de volgende toets bijstellen en kritischer te werk gaan’’, benadrukt Beuk. Hij concludeert dat deze handelswijze in het oorspronkelijke document ook toegepast werd, maar bij fasering een vraagstuk wordt. In het nieuwe voorstel is het nog maar de vraag of de aanvullende testen überhaupt worden uitgevoerd, een exacte datum ontbreekt immers.

Marco van der Wel – fractievoorzitter PvdD in Noord-Brabant
,,We hebben maar één leefbare planeet en we zijn heel hard op weg om onze wereld te vernielen.’’

Marco van der Wel, derde op de lijst van de PvdD bij de aanstaande Europese verkiezingen, staat de bioloog bij en denkt dat de processen ontzettend lang gaan duren. Hij noemt het de korrel op de molen voor de industrie. ,,Dit plan is naar mijn mening hetzelfde als niks doen.’’

Immense puzzel
Beuk vindt het ook apart dat het nieuwe voorstel qua vormgeving niet overeenkomt met het oude document. Het enige beschikbare document van het nieuwe voorstel is de gelekte versie van politico.eu, waarin alleen de verschuivingen te zien zijn. Hierdoor ontstaat als het ware een immense puzzel voor volwassenen. Het zou volgens Beuk verstandiger zijn om een qua lay-out identiek document aan te passen. Dan wordt vergelijken een stuk makkelijker. Van der Wel noemt deze methode een geijkte tactiek van de politiek.

Op het moment dat partijen niet mee willen werken, komt er volgens Van der Wel een nieuw en ander voorstel. Hij denkt dat hierdoor te weinig transparantie over een onderwerp ontstaat om er daadwerkelijk goed over te kunnen besluiten. ,,Eerst moet minister Schouten het nieuwe voorstel bij de Tweede Kamer kunnen voorleggen. Nu blijft het nogal boven de markt hangen.’’ De politicus denkt dat Schouten te veel vrijheid krijgt om haar eigen gang te gaan. ,,Onze landbouwminister heeft nooit de opdracht gekregen om het voorstel in samenspraak met de lobby uit te dunnen naar iets wat wellicht wel draagvlak heeft.’’ Zijn eigen politieke ervaringen leren hem dat als er een nieuw voorstel komt. Er vaak een blokkade komt. ,,Zulke plannen blijven jaren liggen en dat moeten we niet tolereren.’’

Terug naar FTM. In het artikel van begin april werd gesteld dat de antwoorden van de minister van LNV verdacht veel leken op de standpunten van de grote fabrikanten van bestrijdingsmiddelen. De chemiebedrijven Bayer, BASF en Syngenta zijn bang dat veel pesticiden niet meer worden toegelaten op de Europese markt. Het richtsnoer zou veel te streng zijn. Een tegenargument van Schouten: ,,Je kunt niet alle pesticiden verbieden, want dat zou betekenen dat planten weer ziektes krijgen.’’

Van der Wel vindt het zorgwekkend dat het voorzorgsprincipe nog niet bij de landbouwminister doordringt. ,,Voorzorg is altijd belangrijk en helemaal met dit onderwerp. Wat ons betreft wordt gifgebruik gewoon verboden.’’ Hij vindt dat de effecten allang duidelijk zijn en ziet dat Schouten het onderwerp niet serieus neemt. Van der Wel concludeert dat de Bee Guidance in een onderhandelingsimpasse geraakt is. Hij blijft het schokkend vinden dat het effect van het ‘gif’ al jaren duidelijk is en de wetenschap om het aan te pakken er ook al jaren ligt.

De kandidaat Europarlementariër is er zeker van dat de antwoorden tussen Schouten en de lobbyclubs overeenkomen. ,,Als je kijkt naar wat de minister zegt en wat het lobbycircuit vertelt, liggen de antwoorden wel heel dichtbij elkaar’’, legt Van der Wel uit: ,,Het lijkt alsof ze met een mond praten.’’ Hij vindt het zorgelijk dat al zes jaar geruzied wordt over of het bijenrichtsnoer nu wel of niet moet worden ingevoerd. ,,Je zou het gewoon moeten verbieden en de industrie moet maar met onafhankelijk onderzoek aantonen dat het niet giftig is.’’

Kamerdebat
Door de publicatie van FTM kwam er een paar dagen na publicatie een verzoek tot reactie van landbouwminister Schouten. In de reactie van Schouten een dag later valt te lezen dat Nederland al in 2016 pleitte voor de implementatie van onderdelen van het bijenrichtsnoer. Ook levert ze naar eigen zeggen zelf een actieve bijdrage. Een week later vond er een Kamerdebat plaats. Doelgerichte vragen van de hand van Ouwehand werden afgevuurd op de minister van LNV.

Ouwehand kreeg in 2018 signalen binnen dat het helemaal niet goed ging met de bescherming van insecten tegen landbouwgif. Naar eigen zeggen vroeg ze de minister meermaals om antwoorden. Dat verliep nogal raar geeft ze tijdens haar eerste spreektijd aan. ,,De eerste keer was de minister ziek. Daar kon ze verder ook niet zo veel aan doen.’’ De tweede keer vroeg ze aan de minister of Nederland voor een optimale bescherming van hommels en bijen is. Daar antwoordde Schouten uiteindelijk op: ,,U doet alsof er een andere positie is, maar dat is niet waar.’’ Ouwehand mocht ervanuit gaan dat Nederland inzette op een optimale bescherming van hommels en bijen.

Loading...

Loading…

Tijdens het Kamerdebat vroeg Ouwehand om een feitenrelaas van de landbouwminister. Ze wilde precies weten wat er wanneer is gezegd en gedaan door Nederland omtrent de Bee Guidance. Schouten nam haar vervolgens mee in een hooguit twee minuten durende samenvatting van zes jaar. Na een verder rommelige vergadering kwam het tot ongenoegen van Ouwehand uiteindelijk tot een concessie, waarin Schouten beloofde binnen een week een feitenrelaas door te sturen.

Tjeerd de Groot (D66) bleef na het debat ook met vragen achter. Hij wilde weten waarom de minister van LNV eigenlijk zo kritisch is over de Bee Guidance. Het document bevat de overeenstemming van wetenschappers van het Europese voedselagentschap (EFSA) uit 2013.

Bioloog Beuk benoemt dat nieuwe inzichten verwerkt moet worden, maar kan er met zijn hoofd niet bij dat een deel van de overeenstemming uit 2013 niet goed zou zijn. ,,De wetenschap is pas zes jaar oud en nog steeds ongebruikt. De onderliggende wetenschap blijft hetzelfde. Nieuwe inzichten zijn hoogstens manieren hoe je resultaten kan interpreteren’’, benadrukt hij.

De landbouwminister hield haar woord en verstuurde het feitenrelaas binnen de gestelde termijn. Desondanks valt er niet veel nieuws te lezen in het doorgestuurde document. Welgeteld een dag later stuurde Ouwehand een nieuwe brief met het verzoek tot een feitelijke vragengronde. Ditmaal over de tijdlijn van het bijenrichtsnoer (het verstuurde feitenrelaas).

Van der Wel vindt de gang van zaken schokkend en hoopt dat de landbouwminister op het matje moet komen. ,,Het is duidelijk dat er gelobbyd wordt rondom de minister om het plan zo ver mogelijk vooruit te schuiven. Dit moet uiteindelijk leiden tot een motie van wantrouwen.’’ Hij sprak onlangs met Ouwehand. Zij gaf eveneens aan ‘not amused’ te zijn. ,,Esther zei dat als er geen goed antwoord komt, er een motie van wantrouwen zal volgen.’’

Weer een week later, inmiddels 25 april 2019, vond een Tweede Kamerdebat plaats over de aanstaande informele Europese top. Tijdens dit debat kwam ook de Bee Guidance ter sprake. Premier Rutte reageerde opnieuw met een inmiddels bekend trucje.

Belangrijkste schakel
Hierboven is opnieuw te zien hoe complex dit onderwerp is. Als de premier het al niet kan bevatten; wie moet het probleem dan oplossen, Carolien? Daar valt ook niet vanuit te gaan. Deze Carolien Hermans blijkt al ongeveer twee jaar de rechterhand van Rutte te zijn. Daarvoor was haar zus Sophie de geliefde assistent van de premier. In al die tijd heeft niemand Rutte gewezen op de Bee Guidance. Waarom zouden bijvoorbeeld boeren er dan iets vanaf moeten weten.

Ojaa, boeren. Misschien wel de belangrijkste schakel waarover deze Bee Guidance gaat. Boeren moeten nota bene met het gebruik van minder bestrijdingsmiddelen zien om te gaan. Bram Derikx werkt voor de Limburgse Land- en Tuinbouwbond (LLTB) en Arvalis (een agrarisch adviesbedrijf). Hij is programmaleider van de ‘beweging naar natuurinclusieve landbouw’. Zijn persoonlijke ambitie is helder: ,,Ik wil uiteindelijk naar het gebruik van nul pesticiden gaan, maar vooralsnog is dat simpelweg niet haalbaar en realistisch.’’ Wat volgens hem wel kan is een beweging die streeft naar investeringen in minder gewasbeschermingsmiddelen, investeringen in meer bodemvruchtbaarheid, waterbergend vermogen van de grond en in de toename van verschillende landschapselementen. Als voorbeeld voor het laatste onderwerp noemt hij 5 procent per hectare omtoveren tot bloemenwalhalla voor de bijen.

De ambitieuze plannen van Derikx, daar kijkt tegenwoordig niemand meer raar van op. ,,Tien jaar geleden was dat wel anders.’’ De vraag is volgens hem niet of er naar natuurinclusieve landbouw toegewerkt wordt, maar hoe dat moet gebeuren. Met als belangrijkste vraag: wie gaat dat betalen? ,,Met name in Zuid-Limburg heb je al een behoorlijk netwerk in verschillende landschappen, maar dat willen we versterken.’’

Meer, meer en meer
Er gaat volgens Derikx in de komende tien jaar veel veranderen. ,,De betrokkenheid bij het thema biodiversiteit neemt toe. De bewustwording wordt groter.’’ Hij legt uit dat vanaf de Tweede Wereldoorlog een beleid gevoerd is, waarbij zoveel mogelijk productie tegenover zo’n laag mogelijke prijzen het streven was. Volgens hem kwam de landbouwsector in de laatste jaren maatschappelijk onder druk komen te staan, mede door het meer, meer en meer streven.

Bram Derikx – programmaleider natuurinclusieve landbouw
,,De sector deed jarenlang precies dat, wat de consument verlangde. Je moet boeren nu niet de schuld geven van de teruggang van biodiversiteit, maar als je dat toch doet, moet je de sector ook de kans geven en faciliteren om de teruggang te helpen herstellen.’’

Dat gaat ook gebeuren oppert Derikx. ,,We moeten het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen terugdringen naar een minimum.’’ Hij noemt dat nieuwe technieken in de vorm van mechanische en technische hulpmiddelen enorm gaan helpen. Door bijvoorbeeld precisielandbouw kan het gebruik van middelen gericht worden toegepast en met innovatieve middelen kan een reductie van gewasbeschermingsmiddelen gerealiseerd worden tot wel 90 procent.

Hij vindt ook dat de regelgeving te star is en soms de beweging naar natuurinclusiviteit tegenwerkt. Nu mogen boeren bijvoorbeeld te beperkt natuurlijke mest gebruiken. In plaats daarvan moeten ze vervangende kunstmest gebruiken. Soms probeert hij dit uit te leggen, maar hij beseft dat het eigenlijk niet valt uit te leggen. ,,De primaire boer is onderdeel van een groot geheel, maar de primaire boer krijgt wel overal de schuld van.’’

Vooralsnog probeert Derikx zijn beweging samen met de LLTB op gang te krijgen, maar hij heeft de politiek hard nodig. De notitie kringlooplandbouw (afgelopen zomer) van minister Schouten helpt hierbij. De notitie geeft een richting aan en daagt de sector uit om het in te vullen, daarvoor is kennis en inzet van nieuwe technieken noodzakelijk. ,,Concrete toezeggingen ontbreken nog. Er is dus nog een wereld te winnen!’’

Geld beslist
Grietje Lenstra houdt zich namens de Natuur en Milieufederatie Limburg bezig met ruimtelijke ordening. Ze vindt de notitie over kringlooplandbouw ook verre van concreet. ,,De overheid moet hier duidelijker in zijn en ook over wie ervoor moet betalen. De consument mag hier niet de dupe van worden.’’ Lenstra denkt dat het Bee Guidance document niet is aangenomen, doordat Bayer en andere grote concerns veel druk uitoefenen op de politiek. ,,Er gaat veel geld in om en geld beslist.’’

Een van haar projecten is ecologisch bermbeheer, maar de provincie werkt volgens Lenstra ook niet mee. Het project buigt zich over de tweemeterstroken van akkers. Deze zijn eigenlijk van de gemeente, maar worden meegeploegd door de boeren. Het idee is om deze stroken in te zaaien met bloemenzaad. De gemeente Eijsden-Margraten werkt hieraan, maar wil de boeren niet in een kwaad daglicht stellen. Ze benadert de landbouwers om mee te werken aan dit plan. Hiervoor is een fonds van Leader beschikbaar gesteld. Dit fonds staat garant voor 55 procent legt Lenstra uit. Over de andere 45 procent wordt geen overeenstemming bereikt. Zo blijft ook dit stroperige plan liggen. ,,Ik heb al meerdere malen met de provincie gesproken, maar ook hier wordt nooit over subsidies gerept.’’

Kink in de kabel
Ook op gemeentelijk niveau verloopt het beschermen van de bijen moeizaam. De boeren proberen zelf maar iets te ondernemen en menig wetenschapper krabt zich achter de oren bij het lezen van het nieuwe voorstel. Beuk verwacht dat het besluit weer wordt doorgeschoven. Van der Wel denkt zelfs dat de datum voor het besluit van de EC strategisch gekozen is. ,,In mei zijn de Europese verkiezingen. Makkelijk vooruitschuiven dus.’’ Hij roept de politiek op om geen spelletjes meer te spelen. ,,Iedereen draait om de feiten heen. Ergens zit een kink in de kabel.’’

Beuk stelt vast dat er vooral niets onherstelbaars vernietigd moet worden. ,,De EU kan de bedrijven compenseren waar nodig, maar als de bijen uitsterven dan kan de EU dat niet compenseren.’’ Hij vindt dat boeren een tegemoetkoming verdienen als ze ervoor kiezen om middelen niet meer te gebruiken. Volgens hem zal de politiek wel weer de oren naar de industrie laten hangen en dus het plan opnieuw uitstellen. ,,Er moet wel iets gaan gebeuren. Als ze niets doen, gebeurt er sowieso niks.’’

Het ministerie van LNV weigerde mee te werken aan dit artikel wegens tijdsgebrek.

De EC reageerde met standaardantwoorden uit meerdere documenten.