Tilburg, 25 september 2020
Mees van Roosmalen en Hannah Jimmink

Maart 2020, Rutte kondigt de lockdown af. Het onderwijs wordt plotsklaps digitaal. Niet zonder beperkingen, als je er goed over nadenkt. Wat bijvoorbeeld als je geen laptop hebt? Als je die niet kunt of niet wilt kopen? De digitalisering van ons onderwijs was natuurlijk vóór corona ook al bezig, maar neemt nu grote sprongen vooruit. Is het straks nog weg te denken uit ons onderwijs, uit ons werk, uit ons sociale contact? Als we nu niet meer zonder kunnen, hoe ging dat 20 jaar geleden dan? Is het ethisch van iedereen te vragen om deze ontwikkelingen bij te blijven? Werken we verslaving in de hand? ”Er is geen goed of fout, het gaat er om dat we blijven nadenken.” Aldus Rens van der Vorst.

De afgelopen twintig jaar zijn er veel dingen veranderd in de communicatie tussen werkgever en werknemer. Van online inklokken via de werkwifi tot de groepschat op WhatsApp; het is zo vanzelfsprekend geworden dat het niet meer weg te denken is.

Ik zou niet meer zonder moderne communicatie kunnen”, zegt Bart van Stiphout (59), al 27 jaar teamleider bij Albert Heijn in Helmond. Hij heeft de digitalisering van dichtbij meegemaakt. “Ik ben tegenwoordig de hele dag bezig met technologie. Van mensen online inplannen tot het bijhouden van onze sociale media, want daar doen we tegenwoordig ook veel mee.

Fredy Peltzer (51) werkt bij Vakbond FNV. Ook volgens hem is technologie vandaag de dag niet meer weg te denken van de arbeidsmarkt. Peltzer: “Het is een soort extra werknemer geworden. Goede en snelle communicatie is heel belangrijk en daar speelt technologie een belangrijke rol in. Bijvoorbeeld voor het delen, verwerken en analyseren van informatie. Dit zijn taken die de technologie van de mensen heeft overgenomen.” Volgens hem is het wel een wisselwerking. “De mix tussen technologie en persoonlijk contact is vooral heel belangrijk. Het is al vaker bewezen dat consumenten de voorkeur geven aan gesprekken met daadwerkelijke personen. Een gesprek met een chatbot wordt minder gewaardeerd.”

Terug naar toen
“Twintig jaar geleden… Ik kan het me nog amper voorstellen”, zegt Van Stiphout. “Toen communiceerden we nog met een vaste huistelefoon. Dat was natuurlijk een stuk onhandiger, want je moest maar net in de buurt van de telefoon zijn.”

Peltzer snapt dat Van Stiphout zich deze tijd nog amper kan voorstellen. “De technologie die twintig jaar geleden gebruikt werd op de arbeidsmarkt is niet te vergelijken met wat we nu hebben”, vertelt hij. “Internet en e-mail waren net nieuw. Mensen moesten nog heel erg wennen aan al die nieuwe ontwikkelingen.” De ontwikkelingen kostte sommige bedrijven zelfs de kop. “Bedrijven bleven hangen in het papieren tijdperk. Het was een hele schakel voor sommige kleine bedrijven om ineens die stap te maken naar digitaal werken. Uiteindelijk gold het principe van ‘survival of the fittest’, alleen diegene die zich konden aanpassen, overleefden”.

Technologische toekomst
“Ik denk dat technologie zich altijd zal blijven ontwikkelen, ook op de arbeidsmarkt”. Peltzer vindt wel dat we ervoor moeten waken dat de digitalisering de mens niet boven het hoofd groeit. “Het is een uitdaging om balans te vinden in wat de mens zelf moet doen en wat we aan technologie overlaten. Het blijft de bedoeling dat het de mens bedient en niet andersom.”

Technologie in het onderwijs
Op Breda University speelt technologie een grote rol. Nu dat de buitenlandse studenten niet kunnen komen, bijvoorbeeld, hebben ze allerlei maatregelen getroffen om het onderwijs toch nog zo ‘normaal’ mogelijk door te laten gaan. Marina Brinkman is blended learning expert bij Breda University. Ze vertelt onder andere over hoe ze technologie toepassen en hoe er vroeger met technologie gewerkt werd.

Rol van de overheid

Kyon Soons, Ethicus vraagt zich af wat de rol van de overheid is, en of ze op dit moment de juiste beslissingen maken. “Er is geen eenduidig antwoord. Ik denk wel dat ze best wat meer maatwerk toe zouden kunnen passen, hier en daar.’’

Soons: ‘’Het eerste waar je vraagtekens bij kunt zetten als je het hebt over het online maken van het onderwijs, is de toegankelijkheid. Is het onderwijs op deze manier nog wel voor iedereen geschikt? Daarnaast is het belangrijk om na te denken over het wegvallen van het sociale component van het onderwijs. Wanneer je achter een scherm zit en niet fysiek op school bent, valt er een heel stuk van de interactie weg. Je ontneemt dat leerlingen eigenlijk zomaar, zonder overleg. Oké de overheid mag beslissingen nemen in crisistijd, daar is ze voor bevoegd. Soms is iets noodzakelijk kwaad of in ieder geval zo bedoeld. Betekent niet dat we niet kritisch mogen zijn, dat we niet moeten blijven nadenken en evalueren.”

Jongeren
”Er is één concreet iets waar ik vind dat de politiek momenteel een beetje heeft gefaald. Jongeren worden op dit moment niet genoeg meegenomen in het gesprek over de coronaregels. Ze werden pasgeleden bijvoorbeeld nog streng in een persconferentie toegesproken zo van: ‘’Hoe stom is het dat jullie allemaal leuke dingen gaan doen samen, kom op, doen eens even mee.’’ Dit is geen toon die getuigd van veel begrip of inlevingsvermogen. Ik zou ze willen zeggen beter te kijken naar wat voor de jongeren belangrijk is, wat hen beweegt, zodat we ze beter een stem kunnen geven. Alleen zo creëer je een positieve basis om samen een weg te vinden in deze tijd.’’

De mens de mens
‘’Al met al is en blijft het gewoon een ontzettend lastig probleem. Ik heb ethici gelezen die stellen dat er constant mensen doodgaan aan allerlei dingen en die zeggen: ‘kunnen we niet gewoon accepteren dat de dood bij het leven hoort en de mens de mens laten zijn?’ Ik vind dit wel kort door de bocht, de regels zomaar te laten gaan. We moeten gewoon goed nadenken, kritisch en flexibel blijven, want uiteindelijk maken we honderd procent besluiten met de helft van de kennis. Samen stellen we onze kaders op, ook al is dat niet altijd leuk. Op dit moment is dat online onderwijs en dat is hopelijk slechts een noodzakelijk kwaad.” Aldus Kyon Soons.

Invloed
Maar al het onderwijs online, daarnaast een groot deel van Nederland werken vanuit huis, dan zitten we wel érg veel achter schermen. Toch? De hele dag ermee bezig – moeten we dit wel willen? Niet zo filosofisch als Soons, wel met hetzelfde gedachtegoed: nadenken is belangrijker dan de uitkomst. Rens van der Vorst heeft over het thema digitalisering twee boeken geschreven. In het onderstaande interview vertelt hij wat hij denkt dat de invloed is van techniek op een mens, een maatschappij en op onze communicatie onderling.

Vierkante ogen

Naast de gevolgen op maatschappij zijn er ook de gevolgen op de mens. Letterlijk. Want van te veel schermen krijg je op den duur vierkante ogen, toch? Een korte check op het internet laat zien dat dit niet waar is. Echter is overmatig schermgebruik ook niet vrij van gevolgen. En trek je het nog verder, wordt het zelfs een syndroom. Zie onderstaande infographic.