Voedselbossen staan lijnrecht tegenover de intensieve landbouw. Waar de laatste vaak eenjarige planten zaait en oogst, staan voedselbossen juist voor ‘luie landbouw’. Volgens Derk Jan Stobbelaar, lector Duurzaam Landschapsbeheer van hogeschool Van Hall Larenstein, is het de bedoeling dat de gezaaide planten zelf een productief ecosysteem vormen dat meerdere jaren in stand wordt gehouden.

Sinds 1995 heeft Nederland zijn eerste voedselbos, maar volgens natuurtijdschrift Floron is er de laatste tien jaar een enorme stijging te zien in de hoeveelheid voedselbossen: van een paar tot ongeveer 100. In voedselbossen zijn door mensen ontworpen ecosystemen aangebracht, die te vergelijken zijn met natuurlijke bossen die zelf hun groei en bloei regelen. Er worden zoveel mogelijk planten gezet die de biodiversiteit bevorderen, zoals in het Voedselbos Oisterwijk, dat hieronder te zien is. Er staan bijvoorbeeld bloemen die veel bijen en vlinders aantrekken, of bomen waar merels de bessen van af komen plukken. In sommige gevallen is het ook mogelijk om er gewassen neer te zetten voor menselijk gebruik, wat het aantrekkelijker maakt voor de gemeenschap om zich in te zetten voor een voedselbos.

Tekst gaat verder onder de foto’s.

Voedselbos Oisterwijk
Informatiebord Voedselbos Oisterwijk. Foto: Hanne Delbaere
Bessen voor de vogels
Bessen speciaal voor de vogels. Foto: Hanne Delbaere
Paardenbloem
Gooi eens een paardenbloem in je salade. Foto: Hanne Delbaere
Bramen
Nog niet rijpe bramen. Foto: Hanne Delbaere
Voedselbos Oisterwijk
Infobord Voedselbos Oisterwijk. Foto: Hanne Delbaere

Naast voedselvoorziening levert een voedselbos nog meer bijkomstige voordelen. Zo is er een betere stikstofbinding waarneembaar in gebieden met veel diversiteit in planten, iets wat in tijden van een stikstofcrisis zeer handig is. Ook op economisch niveau zijn er positieve geluiden. Volgens Derk Jan Stobbelaar nemen steeds meer restaurants deel aan de voedselbos-projecten. “Die ruiken een kans om hun gasten te voorzien van exclusieve maaltijden die zijn gemaakt van lokaal geproduceerde groenten en fruit”, aldus Stobbelaar. En ook voor iedereen die de afgelopen jaren zijn tuin heeft gesproeid tijdens de droge zomerperiodes, brengt een voedselbos financiële voordelen met zich mee. Stobbelaar: “Voedselbossen zijn veel beter in staat om regenwater op te vangen en vast te houden dan de akkers die nog steeds veel ziet. Hierdoor blijft ook de grond in de omgeving natter en dus beter bestendig tegen droogte.”

Tekst gaat door onder foto.

Perenboom
Een perenboom in bloei op Voedselbos De Pullenhap. Foto: Hanne Delbaere

Dat voedselbossen ook in Nederland in opmars zijn, is niet zo gek. Duurzaamheid en klimaatopwarming zijn inmiddels voor niemand nog onbekende termen en voedselbossen passen dan ook goed in het rijtje van initiatieven die door de gemeenschap kunnen worden opgepakt. Zo heeft de gemeente Oirschot vanuit het buurtschap het voedselbos De Pullenhap opgezet. Het is een stuk grond dat tussen de akkerbouw in ligt. Met zijn 0,6 ha is het onderdeel van zo’n 48 ha grond die door heel Nederland verspreid ligt. Volgens Stobbelaar is het een voedselbos van gemiddelde grootte, al zijn er inmiddels ook bossen die ruimer opgezet zijn, zoals het voedselbos van 20 ha in Schijndel. 

Wetten en regels

Mocht een gemeente of een initiatiefnemer een groot stuk grond willen ombouwen tot voedselbos komen daar uiteraard wetten en regels bij kijken. Een stuk landbouw tot voedselbos benoemen gaat niet zomaar. In de Wet Natuurbescherming staat dat het bestaande bestemmingsplan aangehouden dient te worden, en een voedselbos sluit daar niet altijd bij aan. Stobbelaar: “Kleine stukken grond die geschikt zijn voor een voedselbos zijn vaak plekken die daarvoor weinig bijdroegen aan de biodiversiteit van een omgeving, zoals de hoek van een akker waar de maïs niet goed groeit door een teveel aan schaduw, of het stuk grasland om een containerpark. Middels herbestemming tot voedselbos gaat daar de kwaliteit van het landschap enorm omhoog. Voor grotere stukken grond wegen soms andere belangen zwaarder en zorgt een voedselbos juist voor een daling op die vlakken. ”

Tekst gaat door onder foto’s

Perenboom versus de elektriciteitsvoorziening
De top van een perenboom naast de elektriciteitsmast nabij. Foto: Hanne Delbaere
Appelboom in groei
Appelboom met doorkijk naar het grasland erachter. Foto: Hanne Delbaere
Natuurlijke afscheiding
Deze wilgentakken vormen samen een natuurlijke afscheiding. Foto: Hanne Delbaere
Bij in zoektocht naar stuifmeel
Een bij haalt stuifmeel op. Foto: Hanne Delbaere

Iedereen voorzien

Dat er in Oirschot ook daadwerkelijk direct van het land gegeten kan worden, is ook een vorm van community building. Door het voedselbos open te stellen hopen ze bij het buurtschap dat ook mensen die minder bedeeld zijn op deze manier in hun verse fruit- en plantbehoefte voorzien kunnen worden. Ook andere voedselbossen proberen hun steentje aan de maatschappij bij te dragen door te voorzien in bijvoorbeeld educatie of door lokale initiatieven, zoals de voedselbank, te steunen. 

Kritische noot

Alles heeft echter ook een keerzijde en in dit geval is dat de opkomst van invasieve soorten. Dit zijn planten die van oorsprong niet in Nederland voorkomen en die zich zeer snel verspreiden. Hierdoor hebben inheemse soorten minder kans op overleven. Natuurtijdschrift Floron doet dan ook de oproep aan geïnteresseerden om binnen hun eigen initiatief toch vooral soorten te plaatsen die van eigen bodem komen. Zo komt de kernwaarde van een voedselbos, volgens ecosystemen voorzien in eigen groei en bloei, ook beter tot zijn recht.