Meerdere Zweedse regio’s hebben een mondkapjesverbod ingesteld. Zo mocht het personeel van een bibliotheek in het stadje Kungsbacka afgelopen januari geen mondmasker dragen. Welke aanleiding heeft Zweden om, als een van de weinige Europese landen, dit beleid te voeren?

Door: John Ojo, Mike Behr en David de Vaan

Werk je in de bibliotheek? In Kungsbacka, een stadje in de Zweedse provincie Hallands Iän, verzoekt de overheid je vriendelijk om geen mondmasker te dragen.
Dit vind je misschien vreemd om te lezen. In Nederland word je juist beboet wanneer je zonder masker in een publieke binnenruimte verschijnt. Maar in het welgestelde Zweedse stadje, dat nog geen 30 kilometer onder universiteitstad Gothenburg ligt, gaat het dus anders.
Omdat er geen lockdown in Zweden is mogen de bibliotheken in Kungsbacka open blijven. Maar zonder bescherming zijn de medewerkers bang om geïnfecteerd te raken, meldt Kia Andersson. Zij is de bibliothecaris van de plaatselijke Onsala-bibliotheek. “Wij willen mensen graag helpen op de bibliotheekvloer, maar wel met mondkapjes of andere vormen van bescherming”, zegt ze. “Anders is het onmogelijk om afstand te houden,” vindt ze.

Het regionale management van de Kungsbacka-bibliotheken is echter niet gevoelig voor deze uitspraken. Ulrika Granfor, de directrice van de plaatselijke cultuuradministratie, meldt dat werknemers aan de balie achter Plexiglas kunnen gaan zitten. De klanten moeten ze tijdelijk maar niet meer helpen op de bibliotheekvloer. Maar dit is, volgens Andersson, een onrealistische oplossing. Dit beleid zou het onmogelijk maken om haar werk fatsoenlijk uit te voeren.

Veelbesproken thema
Uit het bovenstaande voorval kun je zien dat het mondkapjesverbod een belangrijk onderdeel vormt van het Zweedse debat. Dit staat in contrast met Nederland, waar we debatteren over de duur van de lockdown en de avondklok. Volgens Martin Schibbye, een lokale journalist uit Stockholm, is het unieke Zweedse coronabeleid een veelbesproken thema in de Zweedse media. Ook hoort hij veel burgers hierover praten. Op de straten in zijn omgeving gaan deze gesprekken vaak over het incident in Hallands Iän. Sommigen vinden het opvallend dat er in deze regio relatief weinig coronaslachtoffers vallen. Ze vragen zich af welke rol het mondkapjesverbod hierin speelt.

In de Audio hieronder wordt gesproken met een aantal inwoners van het land. Zij leggen uit hoe de aanpak van de Zweedse overheid door hen wordt ervaren.

In de provincie Halland overlijden momenteel inderdaad 82,4 mensen per 100.000 inwoners aan de gevolgen van corona. Hiermee staat het slechts op de vijftiende plaats in vergelijking met de andere negentien Zweedse regio’s. Het totaal aantal Zweedse coronadoden staat na de eerste week van deze maand op 1,2807 per miljoen inwoners. Hiermee staat het op de veertiende plaats in Europa. Overigens staat Nederland op de twintigste plaats, met 931.2 slachtoffers per miljoen inwoners, meldt de Amerikaanse John Hopkins University.

In de figuur valt te lezen hoeveel doden er in totaal zijn gevallen door het virus in Zweden.

Statista

In vele Europese landen, waaronder Nederland, geldt er wel een mondkapjesplicht. Waarom doen de Zweden dit anders? Wat is de redenering achter hun beleid?

Mondkapjes niet effectief
Om de redenering achter het Zweedse mondkapjesbeleid te achterhalen moet je bij Anders Tegnell zijn. De 64-jarige Zweed is een specialist op het gebied van infectieziekten. Ook is hij de huidige staats-epidemioloog.  In 2009 had hij zijn eerste ervaringen met een pandemie. Toen kreeg hij, als medewerker van de Gezondheidsdienst, namelijk te maken met de varkensgriep. Over het Zweedse coronabeleid zegt hij het volgende: “Wij willen, net als de rest van Europa, zo min mogelijk coronaslachtoffers.”
“Er is echter geen overtuigend bewijs dat mondkapjes effectief zijn tegen virusinfecties”, vervolgt hij. Tegnell vindt het riskant om complexe problemen met ‘gemakzuchtige’ oplossingen te bestrijden. Hij vindt dat mondkapjes een onterecht gevoel van veiligheid geven. Dit zou kunnen leiden tot roekeloos gedrag.

“Dit noemen we ook wel het Peltzman-effect”, legt hij uit. “Als iemand denkt: ik draag een masker, dus kan ik telkens aan mijn gezicht zitten of grote groepen mensen opzoeken, zijn we nog verder van huis.”
Tegnell zegt dat de Zweedse Gezondheidsdienst de ernst van het virus onderstreept. Toch stelt hij dat het slechts een onderdeel is van de algehele volksgezondheid. Daarom vindt hij het belangrijk dat andere zaken zoveel mogelijk door blijven gaan.
Als gevolg van deze denkwijze is er in Zweden geen lockdown. Anders dan in Nederland -en de rest van Europa- blijven hier de winkels, horeca en scholen gewoon open.  Wel merkten de Gezondheidsdienst het virus op 30 januari 2020 aan als een meldingsplichtige infectieziekte. Ook erkende de Raad twee maanden later dat het virus een zeer hoge lokale besmettelijkheid heeft.

De onderstaande video geeft het beeld weer hoe het er op dit moment in Zweden aan toe gaat.

Toch stuurde Tegnell in april vervolgens een brief naar het Europees Centrum voor Ziektepreventie. Hierin vertelde hij de agentschap, die in Stockholm is gevestigd, dat hij het een slecht idee vindt om mondkapjes aan te bevelen. Tegnell schreef dat er onvoldoende bewijs is om te stellen dat de besmettingen via luchtroutes plaatsvinden. Hetzelfde schreef hij over de effectiviteit van het middel. “Een advies dat rust op gebrekkig bewijs tast de geloofwaardigheid van het Europees Centrum aan,” stelde hij in zijn brief. Overigens heeft het Europees Centrum hier niet naar geluisterd: het geeft nog steeds een mondkapjesadvies uit.

Kortom, de Zweedse Gezondheidsdienst vindt dat er geen bewijs is dat mondkapjes beschermen tegen infecties. Ook geven ze een ‘onterecht gevoel van veiligheid geven dat leidt tot roekeloos gedrag’. En dit is dan ook de redenering achter het afwijkend mondkapjesbeleid.

Aanleiding voor anti-mondkapjesbeleid
Doordat de Raad zo negatief is over het gebruik van mondkapjes, zijn regio’s dat gaan kopiëren. Dit zegt Ulrika Granfor, directrice van de cultuuradministratie in Kungsbacka en Hallands Iän. Volgens de Zweedse wet is de Gezondheidsdienst verantwoordelijk voor het coronabeleid. Dit is anders dan in Nederland, waar de regering die verantwoordelijkheid draagt. “Onze keuze is gebaseerd op de manier waarop we de uitspraken van de Gezondheidsdienst begrijpen”,, zegt Granfor. “Als cultuuradministratie gaan we over culturele instellingen en bibliotheken”, gaat ze verder. “De maatregels die wij adviseren, namelijk het beperken van het aantal bezoekers en het houden van afstand, zijn voldoende,” geeft ze aan.

Ook in Halmstad, een gemeente die een leraar onlangs verbood om een mondkapje op school te dragen , wijzen ambtenaren naar het beleid van de Gezondheidsdienst.
Lena Hallengren, de minister van Volksgezondheid, zei afgelopen juli dat ze het beleid van de Gezondheidsraad niet zou tegengaan.

Sommige Zweedse regio’s gebruiken het standpunt van de Gezondheidsdienst dus om een anti-mondkapjesbeleid te rechtvaardigen.

De figuur laat zien welke regio’s wel of niet eigen maatregelen hebben getroffen. Voor specifieke informatie per regio, bekijk dan dit artikel. Hier wordt in meer detail uitgelegd wat de maatregelen zijn.

Kritiek op anti-mondkapjesbeleid
In Zweden is echter niet iedereen het eens met het anti-mondkapjesbeleid dat sommige regio’s toepassen. Zo zegt viroloog Lena Einhorn dat ze Tegnell in januari 2020 heeft gevraagd direct snelle maatregelen te nemen. Een aantal wetenschappelijke modellen voorspelden namelijk een corona-uitbraak. Omdat de epidemioloog haar niet serieus naam verzamelde ze een groep wanhopige virologen.
Er ontstond, met name in de media, wetenschappelijk getouwtrek tussen kamp-Einhorn en kamp-Tegnell. Dit werd uitgevochten in Zweedse dagbladen zoals Svenska Dagbladet en Dagens Nyheter. Kamp-Einhorn zei dat de politiek in moest grijpen tegen het ‘lakse’ beleid van Tegnell. “Kijk naar het aantal coronadoden in Noorwegen, Denemarken en Finland”, zei Einhorn tegen Tegnell. “Die liggen vele malen lager dan in Zweden. Zij hebben ingrijpende sociale beperkingen opgelegd. Wij niet,” stelde ze. Kamp- Tegnell gaf als reactie dat Einhorn alleen landen en piekcijfers opnoemde die haar goed uitkwamen. Italië en Engeland hadden bijvoorbeeld hogere cijfers, terwijl die ook een striktere coronabeleid dan Zweden hanteerden.

Richard Orange, journalist voor onder andere the Guardian, legt uit waarom het mondkapjes beleid niet goed werkt.

Pauline Lindberg, directrice van het Zweedse Nationale Lerarenbond heeft het coronabeleid ook bekritiseerd. Afgelopen januari werd leraren door  gemeenteambtenaren gedwongen om hun mondkapjes af te doen. “Het is belachelijk dat leraren zich niet mogen beschermen tegen een dodelijke pandemie”, zei ze toen. Elsa Svensson, een 59-jarige lerares aan de Klaragymnasiet in de gemeente Halmstad, is het hiermee eens. “In januari heb ik een periode zonder een masker les moeten geven”, zegt ze.  “Ik voelde me weerloos tegen het virus en was erg bang. De schoolleiding zei dat de gemeente boetes kon uitdelen, maar de gemeente heeft dit niet bevestigd of ontkracht,” zegt ze verder.
Volgens de lerares kwamen autoriteiten in Halmstad na de kritiek van de lerarenbond al snel terug op het verbod. De gemeente Halmstad heeft niet laten weten wie de gemeenteambtenaren waren die de deze acties uitvoerden, of wie hun opdracht daartoe had gegeven.

Kortom, het standpunt van de Gezondheidsdienst is voor sommige regio’s aanleiding geweest om mondkapjes tijdelijk te verbieden. Staatsepidemioloog Tegnell vindt mondkapjes namelijk ineffectief en gevaarlijk. De getroffen vakbonden hebben met succes kritiek geuit. Wat er in de toekomst gebeurt zal nog moeten blijken.