Na bijna zestien jaar aan de macht te zijn geweest, krijgt bondskanselier Angela Merkel van Duitsland een opvolger. Ze stopt ermee, wil met pensioen en kan straks terugkijken op vier succesvolle kabinetten waar ze leiding aan gaf. Merkel toonde zichzelf een uitstekende crisismanager: ze loodste Duitsland door de kredietcrisis, de migratiecrisis en zette de eerste stappen naar een duurzaam Duitsland. En nu, aan het eind van crisis 4, de coronapandemie, geeft ze het stokje door. 

Door Tijn van der Muuren en Jennifer Smit

Angela Merkel is de achtste bondskanselier van het naoorlogse Duitsland. Nadat Helmut Kohl Oost- en West-Duitsland samenbracht en zijn opvolger Gerhard Schröder vanaf 1998 probeerde om met een nieuw sociaal stelsel de Ossi’s en de Wessi’s ook daadwerkelijk samen te brengen, kon Merkel aan de slag om het gepleisterde Duitsland een nieuwe, machtige positie in het Europese en wereldwijde politieke landschap te geven. 

En dat is gelukt, vindt historicus en Duitslandkenner Willem Melching. ‘’Vroeger was het bestuur in Europa een evenwicht tussen Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Italië. Sinds de eenwording van Duitsland in 1990 is dat land alleen maar groter geworden. Engeland is uit de EU gestapt, een groot gemis, de Italianen hebben zich de laatste dertig jaar zowel economisch als politiek de vernieling in gewerkt en de Fransen houden de boel ook maar met moeite bij elkaar.’’ Terwijl bij het ene na het andere land de politieke situatie in gevaar kwam, hield Merkel haar schip stabiel. ‘’Europa is weer terug bij een duidelijk Duits leiderschap’’, aldus Melching. ‘’En Merkel heeft dat leiderschap geclaimd. En ze stelt zich – heel slim – beleefd en zakelijk op, terwijl iedereen weet: zij is de baas.’’

.

Opgegroeid achter het IJzeren Gordijn

Dat beaamt Jeroen Wollaars, presentator van Nieuwsuur en voormalig Berlijncorrespondent voor de NOS. Hij interviewde Merkel voor de 5 mei-lezing van 2021. ‘’In eerste instantie was ze onopvallend. Mensen wisten niet wat ze van Merkel moesten verwachten. Als bondskanselier bleek ze wel iemand te zijn die het durft om grote beslissingen te nemen, maar mensen vragen zich toch altijd een beetje af of ze überhaupt wel een politieke mening heeft.’’ 

Dat Merkel opgroeide in de communistische DDR, is nog altijd terug te zien in hoe zij is als politica. Wollaars: ‘’Merkel heeft haar jeugd doorgebracht in Oost-Duitsland. Ze weet dus hoe het is om op te groeien in onvrijheid. Ik denk dat van die ervaringen nog veel terug te zien is in haar beleid. De crises waar ze Duitsland doorheen loodste, daar zat altijd een stukje ervaring uit haar tijd in Oost-Duitsland bij.’’ Dat Merkel haar leven in de DDR weleens goed kon inzetten in haar politieke stijl, zag ook Helmut Kohl. ‘’Eigenlijk is ze door hem in het zadel geholpen’’, vertelt Wollaars. ‘’Hij vond het nodig dat er iemand uit Oost-Duitsland in zijn kabinet zat, het liefst een vrouw. Dat werd Merkel.’’

Merkel schaffte het

Een belangrijke factor in het leiderschap van Merkel, is haar onverschrokkenheid. Een belangrijke herinnering aan het tijdperk-Merkel is ‘Wir schaffen das’. Tijdens het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis stelde Merkel Duitsland en Europa gerust. ‘’Ons is al zoveel gelukt. Dit lukt ons ook. Wir schaffen das.’’ ‘’Eigenlijk gebruikte ze die term veel vaker’’, zegt Melching. ‘’Ze deed dat natuurlijk met de migratiecrisis, maar ook met de euro. Ze zei: ‘Als de euro mislukt, dan mislukt Europa.’ Ook een manier om ‘Wir schaffen das’ te zeggen. En na de kernramp van Fukushima zei ze dat het Duitsland lukt om dit soort rampen te voorkomen en dat overstappen op duurzame energie daarbij hoort.’’ 

Toch bleef haar onverschrokken ‘wir schaffen das’-beleid niet onbekritiseerd. ‘’De vraag in Duitsland was dan vaak: wie gaat dit betalen?’’ zegt Melching. ‘’Merkel is heel goed in heel lang wachten, twijfelen, en dan plots een beslissing nemen en daar ook niet meer van afwijken. ‘Das ist alternativlos’, zegt Merkel dan. Maar aan haar beslissingen hangt vaak wel een enorm prijskaartje. In de migratiecrisis heeft die argwaan bijvoorbeeld geleid tot de opkomst van de AfD; er heerste grote maatschappelijke onvrede in Duitsland over haar migratieplannen. Het is natuurlijk afwachten: wie weet hoe we over dertig jaar terugkijken op Merkels beslissingen. Misschien denken we wel: o, wat goed dat ze die beslissing toen heeft genomen. Maar tijdens het nemen van veel van die beslissingen zet ze wel mensen voor het blok. Alsof het niet anders kan dan hoe zij het wil.’’

Onuitwisbare indruk

En dan is het nog maar drie maanden tot Mutti Merkel weg is als bondskanselier van Duitsland. Waar Kohl en Schröder na de eenwording Duitsland weer tot een eenheid smeedden, was het Merkel die het land in de afgelopen vijftien jaar weer terug op het wereldtoneel toverde. En dat is ook hoe we haar zullen herinneren, volgens Wollaars. ‘’Ze heeft Duitsland getekend. En ze heeft grote veranderingen doorgevoerd en door haar klimaat- en vluchtelingenbeleid is het beeld dat de wereld van Duitsland heeft ook veranderd. Maar in Duitsland gold ze ook als iemand die soms impopulair beleid voerde – zonder haar was de AfD niet zo groot geworden. Hoe dan ook: ze heeft een onuitwisbare indruk achtergelaten.’’

Het duurzaamheidsbeleid van Angela Merkel in het Duitse straatbeeld