WARSCHAU – Journalisten in Polen zien sinds 2015 de persvrijheid steeds verder achteruit gaan. De rechts-conservatieve partij PiS (Recht en Rechtvaardigheid) won dat jaar de verkiezingen op overtuigende wijze en onderdrukt de persvrijheid sindsdien op allerlei manieren. De houding van de regerende partij jegens media zorgt ervoor dat de polarisatie binnen de bevolking en de media toeneemt. 

Sinds de PiS in 2015 aan de macht kwam in Polen, speelt er veel onrust in het Poolse mediaveld. De partij laat zich vanaf het begin al negatief uit over de linkse en liberale media. Wanneer de overheid in 2016 een mediawet invoert, die haar de bevoegdheid geeft om bestuursleden en raden van toezicht bij de publieke omroep TVP te ontslaan en te benoemen, ontstaat echter een ware tweedeling. 

Marc Peirs, zelfstandig correspondent Polen, volgt sinds 2000 de ontwikkelingen in Polen. Hij omschrijft de hedendaagse TVP als een spreekbuis voor de overheid, waarin alleen maar positief over haar gesproken wordt. “De staatsomroep is bijna van een niveau Noord-Korea; ze bejubelen het regime en kraken alles af wat de oppositie doet of zegt.” Daar tegenover staat dat andere media, met name televisieomroep TVN, alles wat de overheid doet bekritiseren en afkraken. 

“Stuur een goede journalist onze kant op,                          we hebben de vragen al klaarliggen”

Dit bekritiseren van de overheid gebeurt echter vaak wel van een afstand. Voor journalisten die niet van de publieke omroep zijn, is het namelijk lastig om een interview aan te vragen met iemand uit de regering. Correspondent Michiel van Blommestein merkt op: “De regering laat zich liever interviewen door journalisten die veel complimentjes geven en geen moeilijke vragen stellen. Onlangs lekte er een mail uit van de premier naar de hoofdredacteur van de PAP waarin stond: ‘Stuur een goede journalist onze kant op, we hebben de vragen al klaarliggen.’”  

De PAP, het Poolse persbureau, is sinds het in handen is gekomen van de PiS een doorgeefluik geworden van de regerende partij. “Op de redactie van de PAP zijn meerdere journalisten destijds ontslagen of weggedwongen. In een recent achtergrondverhaal over de werkwijze van de PAP wordt gesproken over een perschef die alle artikelen tegen het licht houdt en deze controleert op politieke correctheid,” aldus Michiel van Blommestein.

Uit de woorden van Marc Peirs en Michiel van Blommestein blijkt wel dat de perssituatie in Polen sinds 2015 flink achteruit is gegaan. Dit is ook terug te zien in de score die het land krijgt op de World Press Freedom Index. In zes jaar tijd ging Polen van plek 18 naar plek 64, terwijl ze voor 2015 nog bezig waren met een opmars op de persvrijheidranglijst. 

Door onafhankelijke mediakanalen op te kopen met staatsbedrijven, probeert PiS ook daar haar invloed uit te oefenen. Zo werd een grote krantenuitgever opgekocht door het oliebedrijf PKN Orlen, een bedrijf dat grotendeels in handen is van de staat. Sinds de overname zijn er al meerdere kritische hoofdredacteuren vervangen, meldt NOS 

Ook de nieuwszender TVN24 staat in het vizier van de macht. Het onafhankelijke mediabedrijf is in handen van de Amerikaanse mediagigant Discovery en opereert via een Nederlandse dochteronderneming in Polen. Met een nieuwe mediawet die bedrijven van buiten de EU verbiedt meer dan 49 procent van de aandelen in mediabedrijven in bezit te hebben probeert de Poolse regering de kritische zender het zwijgen op te leggen. Van Blommestein: “Ik denk dat PiS hoopt dat de aandeelhouders van Discovery hun aandelen gaan verkopen. Zo kunnen ze TVN24 via een staatsoliebedrijf, verzekeraar of wie dan ook overnemen en zo controle krijgen over de omroep.”

Ontwikkeling persvrijheid

Agressie naar media

Dominika Sitnicka is een Poolse journalist voor de onafhankelijke nieuwszender oko.press. Hoewel ze altijd al een interesse had voor de politiek, schreef zij als beginnend journalist voornamelijk over literatuur en films. Toen PiS in 2015 aan de macht kwam, kwam hier echter verandering in: “Ik voelde ineens de noodzaak om te schrijven over wat er gebeurde in de politiek, right here, right now.”

In de afgelopen jaren heeft de Poolse journaliste het medialandschap sterk zien veranderen: “PiS nam de publieke media over en gooide bijna iedereen eruit. De journalisten die bleven, moesten de orders van de overheid opvolgen. Het is pure propaganda en werkelijk ongelooflijk hoeveel agressieve bullshit ze publiceren.”

“Het aan de macht komen van PiS was als een aardbeving voor het medialandschap”

Voor de komst van PiS leunde het Poolse medialandschap meer naar de liberale kant. De rechtse mediakanalen hadden slechts een klein aandeel in de markt. Volgens Dominika is deze rechtse media op dit moment niet per se groter of machtiger, maar omdat ze veel geld krijgen van de overheid en staatsbedrijven, kunnen ze nieuwe oplages blijven maken, ongeacht de hoeveelheid lezers die ze hebben. Aan de andere kant hebben alle staatsbedrijven de financiering van liberale media stopgezet. “Het aan de macht komen van PiS was als een aardbeving voor het medialandschap,” aldus Dominika.

Wanneer een journalist een rechtse of pro-overheid bijeenkomst bijwoont, kan het gevaarlijk uitpakken. Afgelopen jaar bij de presidentiële verkiezingen werden journalisten aangevallen door de volgers van PiS en Andrzej Duda. Dit soort agressieve uitingen worden ook gestimuleerd door de PiS partij. Dominika Sitnicka: “Deze mensen geloven wat PiS ze vertelt, dat de journalisten alleen hier zijn om leugens te verspreiden en hun favoriete kandidaat in een slecht daglicht te zetten.”

Dominika zelf kwam afgelopen jaar ook in contact met geweld:

Al sinds hun opkomst promootte extreemrechts agressiviteit jegens media. Dit is echter niet waar we ons zorgen over moeten maken volgens Dominika. “Waar ik mij zorgen over maak, is het feit dat Recht en Rechtvaardigheid de enige en machtigste rechtse partij in Polen wil zijn. Ze willen daarom voorkomen dat andere rechtse partijen kunnen opkomen. Toen extreem rechts vorig jaar zijn opmars maakte, nam PiS hun taal en ideëen over. We worden nu geregeerd door een extreemrechtse partij die gebruik maakt van fascistische taal en ideëen.”

Blik op de toekomst

Wanneer Dominika wordt gevraagd hoe ze de toekomst inziet, is ze pessimistisch. In dit pessimisme is ze niet alleen. Ook Michiel van Blommestein ziet de toekomst niet positief in: “Niks wijst erop dat de polarisatie of propaganda tegen de regering gaat werken. Daarnaast is Polen enorm vergrijsd, waardoor de kiezersgroep oneven is en naar rechts leunt.”

Dat er een merkbaar probleem is met de persvrijheid merkt ook Artur Jaskulski, hij is persvoorlichter van Nowa Lewica (Nieuw Links). Het is een tijd lang goed gegaan met de persvrijheid in Polen onder leiding van eerst Donald Tusk en vervolgens Ewa Kopacz. Tot er eind 2015 een nieuwe wind ging waaien door Polen. De Prawo i Sprawiedliwość (PiS), wat staat voor recht en rechtvaardigheid, kwam aan de macht.

‘’Eigenlijk is het fout gegaan toen de PiS de verkiezingen won, nog met een absolute meerderheid ook. De tot dan toe regerende partij haalde zelfs maar net de kiesdrempel. Vrij kort nadat de PiS hun regering had gevormd werd ook hun mediawet ingevoerd. Hierdoor kon de regering de bestuurders van de omroepen bepalen. En zo dus ook de zendtijden voor partijen,’’ aldus Artur Jaskulski.

“Waar onze partij gemiddeld maar eens per week in de media komt, is dat voor PiS drie tot vier keer.”

Toen deze wet in januari 2016 door de Poolse eerste kamer kwam, werd er geschokt gereageerd door de andere EU-landen, zo ook in Nederland. Toenmalig Tweede Kamer Lid Harry van Bommel stelde Kamervragen over het dan wel niet steunen van het plan van eurocommissaris Oettinger; hij wilde Polen haar stemrecht ontnemen binnen de Europese Unie.

‘’Deze mediawet heeft nog steeds invloed op onze partij en eigenlijk de hele oppositie. Zo zal de PiS niet tot nauwelijks kritiek ontvangen op de publieke omroepen. En dat zijn nou net de omroepen die dagelijks de meeste Poolse woonkamers bereiken. Ook krijgen zij een stuk meer media-aandacht dan oppositiepartijen. Waar onze partij gemiddeld maar eens per week in de media komt, is dat voor PiS drie tot vier keer.”

In 2023 gaat er weer gestemd worden in Polen. Een grote verandering verwacht de partij echter niet, de PiS staat namelijk steevast bovenaan de polls. Volgens Artur is dit ook een gevolg van het gebrek aan media-aandacht. Binnen Nieuw Links zijn ze dan ook hard bezig hier oplossingen voor te bedenken. ‘’Het overgrote deel van onze stemmers bestaat namelijk uit jongeren, deze zijn gelukkig goed te bereiken via de welbekende sociale mediakanalen. Dit is dan ook echt waar we ons nu op focussen om zo het verschil in media-aandacht enigszins recht te trekken.’’