De situatie in Oekraïne brengt oorlog dichterbij Nederland dan in lange tijd gebeurd is. Op 4 mei met Dodenherdenking en op 5 mei met Bevrijdingsdag zijn we normaal gesproken voornamelijk met onze gedachten bij de Tweede Wereldoorlog. Dit jaar gaat op veel plaatsen ook veel aandacht naar Oekraïne.  

In de Amsterdamse boekhandel van Gert-Jan Jimmink vindt er op 5 mei onder andere een Vrijheidsmaaltijd plaats. “Op 5 mei hebben wij al jarenlang een Vrijheidsmaaltijd; mensen praten over vrijheid terwijl ze samen eten”, zegt Jimmink. “Maar nu staat alles in het teken van de Oekraïense oorlog. Een Oekraïense dame gaat gerechten maken uit haar vaderland.”   

Een bewuste keuze van Jimmink: “De oorlog in Oekraïne is geen bijzaak, het is een hoofdzaak. Als je de oorlog die er ooit was, wil herdenken, moet je je ook bewust zijn van de oorlog die er nu is. Dat kan niet los van elkaar worden gezien.” 

Jimmink legt uit waarom hij dat zo voelt: “Toen de Tweede Wereldoorlog elders in Europa woedde, ging het leven in Nederland vrijwel helemaal door. Nu is de oorlog weer om de hoek en moeten we voorkomen dat hetzelfde gebeurt. 

Richtlijnen 

Jimmink heeft geen advies gekregen van het ‘Nationaal Comité 4 en 5 mei’ over hoe je als organisator de situatie in Oekraïne kan behandelen. “Zij gaan niet over lokale initiatieven.” 

Ondanks dat geven veel lokale comités wel aandacht aan het conflict. Zie hier enkele voorbeelden: 

Rachel Denneboom van het Comité 4 en 5 mei in Enschede vertelt dat de focus in de Twentse stad nog voornamelijk bij de Tweede Wereldoorlog ligt: “De actualiteit wordt altijd betrokken bij het herdenken. Maar het is niet zo dat onze 4 en 5 mei er heel anders uit gaan zien door de situatie in Oekraïne, hoe vreselijk die ook is. Daarvoor kunnen we misschien een apart herdenkmoment opzetten, want de focus ligt ergens anders op 4 mei. Wij herdenken de Nederlandse slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog en vredesmissies daarna.”   

Russische diplomaten 

Andere jaren waren er regelmatig Russische diplomaten aanwezig bij herdenkingen in Nederland, vanwege de rol van het Sovjetleger in de Europese bevrijding. Op 9 april bleek echter dat er voor een herdenking op het Sovjet Ereveld in Leusden geen enkele diplomaat, van welke afkomst dan ook, uitgenodigd was.  

NH Nieuws sprak een woordvoerder van het Nationaal Comité en schreef dat elk comité zelf bepaalt of er Russen worden uitgenodigd op 4 en 5 mei. Bij de Nationale Dodenherdenking waren überhaupt nooit internationale vertegenwoordigers. 

Schokkende beelden 

Foto’s en video’s uit oorlogssituaties op televisie zijn gebruikelijk tijdens Dodenherdenking en Bevrijdingsdag. Hoogleraar psychotrauma Eric Vermetten weet hoe mensen met een oorlogstrauma, onder wie Oekraïense vluchtelingen in Nederland, dit kunnen ervaren: 

[Disclaimer: Bevat oorlogsgeluiden]

Dit is hoe oorlogsbeelden volgens Vermetten moeten worden uitgezonden. Van commentaar en achtergrond voorzien.  
In het achterhoofd  

Ook bij herdenkingen wordt in het achterhoofd gehouden dat er Oekraïense vluchtelingen aanwezig kunnen zijn. Zo gaat een parade van militaire voertuigen in Drenthe dit jaar niet door.

Denneboom van het comité uit Enschede: “Er zijn meerdere Oekraïners opgevangen door Twentse gezinnen en het is goed voor te stellen dat zij meekomen naar de lokale Dodenherdenking. Daarbij maakten we nooit gebruik van beeldschermen waarop beelden van de oorlog te zien zijn. Daarin hoeven we nu dus niks te veranderen, maar verschillende organisaties doen hun best de Oekraïners zo goed mogelijk te begeleiden in alles wat op hun pad kan komen.”  

Door: Nienke van Zutphen & Tijn Marinussen