KRAKAU – In een land waarin twintig procent een ‘LHBTI vrije zone’ is en de extreemrechtse regeringspartij PiS gelooft dat LHBTI een ziekte is, wordt Krakau gezien als één van de meest progressieve bubbels in Polen. En terwijl vorige week nog de grootse Pride tot nu toe werd gehouden, is het advies van reisbureau Info Krakow voor LHBTI-stellen tijdens het uitgaan een week later meteen weer duidelijk: “Just be careful. It is hard to say who you meet along the way.” 

Een week na de Pride met meer dan tienduizend bezoekers, nemen journalisten Alisa Stroop en Meike van Zandvoort een kijkje in de Oost-Europese stad om zelf te ervaren hoe vrij het nachtleven is voor LHBTI’ers. Hoewel het toerismebureau hen erop attendeert op te letten, wordt de nadruk daar niet opgelegd: “Don’t think about the risks too much. Just have fun”, aldus Info Krakow. 

Ondergrondse LHBTI-scene
Volgens de 2021 Rainbow Europe Map van International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association Europe (ILGA-Europe) is de status van LHBTI-rechten in Polen – voor het tweede jaar op rij – de slechtste van alle landen van de Europese Unie. Toch lees je, wanneer je gaat zoeken naar een citytrip naar Krakau, over een progressieve, ruimdenkende stad. Krakau staat onder andere bekend om het grote marktplein in het midden van de stad, wat ook het grootste middeleeuwse stadsplein van Europa is. Sla je vanaf hier de straat Slawkowska in, met de Mariakerk aan je rechterhand, dan vind je aan het einde van de straat de bar Nalefka. Bij binnenkomst kan je kiezen om met een trap naar beneden te gaan naar een andere, ondergrondse bar: Lindo. De enige LHBTI-bar in Krakau. 

Alisa Stroop en Meike van Zandvoort

Przemysław Pasón was eerst trouwe gast van Lindo voordat hij manager van de bar werd. Het belang van een LHBTI-bar is voor hem duidelijk: “Het is belangrijk dat we samenblijven”, vertelt Pasón. “Polen is erg religieus, waardoor mensen soms bang zijn om zichzelf te zijn. Hier voel je je veilig en kan je nieuwe mensen ontmoeten. Dat is belangrijk.” 

De nacht in Krakau
Lindo is, als enige LHBTI-bar in Krakau, voor iedereen een veilige plek om samen te komen. Naast Lindo denkt Pasón dat elke uitgaansgelegenheid in de stad wel veilig is voor LHBTI’ers. Zo ook één van de drie LHBTI-clubs in Krakau: Ciemnia, een homoclub die zes dagen in de week open is tot in de vroege uurtjes. De club bevindt zich ietwat buiten het centrum. Ook deze wereld bevindt zich onder de grond, achter een zware stalen deur die niks weggeeft van wat zich daar beneden afspeelt. Waar de club, met donkerrode lichten, leren banken en popmuziek, in het weekend vol staat met dansende bezoekers, is het er doordeweeks rustig. Buiten is er niemand op straat. Het is er stil en verlaten.  

Rechts is de ingang van Ciemnia. Boven de deur hangt de naam van de club. Verder is niet te zien dat hier een club is. Alisa Stroop en Meike van Zandvoort

Het nachtleven in Krakau voor LHBTI’ers klinkt veilig, maar Pasón vertelt ook over een grote ‘maar’ aan het verhaal. Hij en twee andere Poolse LHBTI’ers uit Krakau delen hieronder hoe zij het nachtleven ervaren.


Pasón glundert als hij rondkijkt in zijn bar met discolampen, felgekleurde protestborden en regenboogtegels. “We zijn een grote familie. Ik voel me als een vader, en de gasten zijn mijn kinderen.” Het liefste ziet hij de stad net zoals hoe het voelt om in zijn bar te zijn:
“Mensen zouden zichzelf moeten kunnen uiten zoals ze willen. Ik denk dat de mensen in Krakau nog te comfortabel zijn met hoe het nu is.”    

Verstopt achter een grauwe muur
Want zover is het nu nog niet. Het is dezelfde reden waarom het centrum van de Federatie van Gelijkheid, een belangenorganisatie voor LHBTI-rechten in Krakau, buiten de stad ligt, verstopt in een woonwijk en achter een grauwe muur, waar aan de andere kant een regenboogvlag op is geverfd. “Van buiten is niet te zien dat hier een queer organisatie zit”, vertelt Emanuela Lewandowska (die/hen), die sinds twee jaar bij de belangenorganisatie werkt. “Het is voor mensen veiliger om ons te bezoeken als we wat verstopt zitten.”  

Alisa Stroop en Meike van Zandvoort
Alisa Stroop en Meike van Zandvoort

De LHBTI-gemeenschap heeft in deze stad, net als in West-Europese steden, hun eigen cultuur en nachtleven. “Maar de rest van de maatschappij is daar nog niet,” legt Lewandowska uit. Die zou zich daarom niet overal in het openbaar durven te uiten zoals die graag zou willen. “Op straat is het niet altijd veilig om te laten zien wie je bent. Ik ben graag open over wie ik ben en hoe ik me identificeer, maar soms voelt het nog te fragiel.” De 26-jarige voelt zich bijvoorbeeld niet overal veilig genoeg om met haar partner(s) te zijn, hun handen vast te houden of te kussen.  

Weinig oog voor LHBTI’ers in politiek  
Magdalena Dropek zet zich in voor LHBTI-rechten in Zuid-Polen en is lid van Krakau’s Raad voor Gelijke Behandeling. Het is volgens haar logisch dat Lewandowska en andere LHBTI’ers zich zo voelen: “Krakau was jarenlang een erg conservatieve stad. Het is nu aan ons om te laten zien dat deze stad wél openstaat voor de LHBTI-gemeenschap.” De rest van het land is, sinds de verkiezingen in 2019 waarbij PiS de grootste partij werd, nog wel erg gepolariseerd. Dit is te zien in de wetgeving, waarbij LHBTI’ers niet dezelfde behandeling krijgen als heteropersonen.

Polen vs. Nederland

Zo zijn mensen uit de LHBTI-gemeenschap bijvoorbeeld niet beschermd om hun geaardheid te kunnen en mogen uiten. Er is geen wet die hen beschermt als zij worden aangevallen of bedreigd. “In Artikel 31 van de wet staat dat niemand publiekelijk mag worden gediscrimineerd, maar dan gaat het over racisme en religie. Er staat niks over seksuele geaardheid of gender”, vertelt Dropek.  “De enige bescherming die we hier nu hebben is dat je niet van je werk ontslagen mag worden met als reden dat je LHBTI bent.” Dat is een wet die het land alleen heeft omdat Polen zich in 2004 aansloot bij de Europese Unie.

Doorbaak in Krakau
“De afgelopen drie jaar waren we in een constante staat van actie-reactie”, vertelt Dropek als ze terugblikt op haar werk in de lokale politiek. “Krakau is een stad in het Oost-Zuiden van Polen, en sinds eind april 2019 was dit één van de grootste LHBTI vrije zones.” Sinds afgelopen september is dit niet meer. Tachtig procent van de Poolse steden en dorpen hebben toen de LHBTI vrije zone opgeheven, na het dreigement van de Europese Unie dat deze zones geen geld meer zouden ontvangen. 

Het doel van Dropek is nu om mensen op lokaal niveau activistischer te maken voor LHBTI-rechten. Op hoger niveau is het lastiger om een impact te maken, en daarom is het volgens haar belangrijk om alle kracht in te zetten op de lokale politiek. “En het werkt, we zien het gebeuren”, vertelt de politici trots. “Krakau is een stad die altijd erg conservatief en katholiek is geweest. Het is niet makkelijk om hier verandering in te brengen. Maar in de laatste twee jaar hebben we het zien gebeuren. We zitten in een doorbraak.”