Op het terras in Bratislava is de cocktail ‘Moscow Mule’ niet meer te bestellen. De Slowaken verwelkomen hun oosterburen en houden rekening met de trauma’s van hun Oekraïense gasten. Vroeger was dat wel anders in de Slowaakse hoofdstad: ten tijde van de Koude Oorlog zijn er tal van vluchtelingen aan de Oostenrijkse grens gestorven. De verhalen van DDR-vluchteling Hartmut Tautz en Oekraïens vluchtelinge Kseniia Vernyhora lijken op elkaar, maar kunnen tegelijkertijd niet meer verschillen.  

Door: Bauke Haanstra, Emma van Kampen en Lisa Schuurmans

Het is 2022. Bommen vallen rondom de regio Kyiv. De 23-jarige Kseniia Vernyhora verschuilt zich met haar familie. In de weken die volgen op dit moment zal ze haar huis, vriend en woonplaats verlaten om aan te komen in het Slowaakse Bratislava. Die stad laat zich van een hele andere kant zien dan jaren geleden tijdens de Koude Oorlog.

Het is 1986. De achttienjarige Hartmut Tautz woont in Maagdenburg in het communistische Oost-Duitsland, de Duitse Democratische Republiek (DDR).  Een ambitieuze jongen die op jonge leeftijd al begon met het bespelen van de klarinet. Zijn vader, een tandarts en operaliefhebber, liet hem ooit kennismaken met muziek. Hartmut was dan ook vastbesloten: hij wilde muziek studeren. Na zijn middelbare school werd hij echter geweigerd aan de muziekschool omdat hij uit een middenklassegezin stamde. En dus besloot hij in juli 1986 het land te verlaten, op zoek naar een beter leven in het kapitalistische West-Duitsland, de Bondsrepubliek Duitsland.

De weg die Hartmut vermoedelijk aflegde. Source: San Jose, 7 October 2006 Bauke Haanstra

Via Praag reisde Hartmut naar Bratislava, een veelgebruikte vluchtroute gedurende de Koude Oorlog. Eenmaal hier gaat hij op zoek naar de beste plaats om de Tsjecho-Slowaakse grens naar Oostenrijk over te steken. Hij zoekt de hoogte op bij het kasteel van Bratislava en bij het uitkijkpunt van de brug Most SNP, de brug die het oude en het nieuwe gedeelte van de stad met elkaar verbindt. Het zijn welbezochte plaatsen voor vrijheidszoekers als Hartmut. Hier krijgt hij een duidelijk overzicht van de stad. Hij krabbelt iets op een verfrommeld papier, een stukje kaart dat hij bij zicht draagt gedurende zijn vlucht. Een gat in het IJzeren gordijn, daar is hij naar op zoek. En dat vindt hij: een maisveld, bij het stadsdeel Petržalka ten westen van rivier de Donau. 

Het is een warme zomeravond in augustus als Hartmut de Oostenrijkse grens bij Petržalka probeert te bereiken. 5,7 kilometer moet hij lopen tot het Oostenrijkse dorpje Kitsee. Met tangen die hij in zijn broekzak mee vervoert, knipt hij het metalen hekwerk open. Hij wurmt zich erdoorheen en vervolgt zijn vluchtroute op de maisvelden. Na meerdere grensbewakingsinstallaties op deze manier te slim af te zijn geweest, ziet hij in de verte al de lichten twinkelen van het Oostenrijkse dorpje als hij een signaaldraad aanraakt. Een alarm slaat af bij de elfde compagnie van de Bratislaafse grensbewaking. Twee grenshonden gaan af op het signaal. Ze zijn getraind om mensen aan te vallen en kennen geen genade. De honden speuren Hartmut in een oogwenk op. Meerdere malen wordt de jongen in zijn gezicht en in zijn benen gebeten. Als de grenswachten bij hem aankomen, is zijn schedel zichtbaar en zien ze hoe de honden zijn lichaam hebben toegetakeld. Desondanks vragen ze hem alleen naar zijn papieren.  Aanvankelijk laten ze hem daar achter. Het duurt lang voordat er een ambulance verschijnt, maar diep in de nacht wordt hij dan toch vervoerd naar een militair hospitaal in Bratislava. Hier bezwijkt hij om 01.15 aan zijn verwondingen. 

Tussen 1945 en 1991 heerste een periode van gewapende vrede tussen het kapitalistische westen en het communistische oosten: de Koude Oorlog. Het verhaal van Hartmut Tautz, de vrijheidszoeker, is er een van velen. Er zijn tal van verhalen bekend van vluchtelingen die via het IJzeren gordijn een beter leven wilden zoeken in het westen van Europa. Bratislava diende hierbij als een toegangspoort: met haar ideale ligging bij de grenzen dachten velen van hen dat dit een gemakkelijke manier was om bij het westen te geraken. 

Illegale grensovergangen

Dr. Phil. Beata Katrebova Blehova is gespecialiseerd in de geschiedenis van centraal- en Oost-Europa. Zij denkt dat Bratislava een grote rol speelde gedurende de Koude Oorlog gezien de nabijheid van de grens van Oostenrijks, tevens het enige niet-communistische land wat in de buurt lag. “Hierdoor vonden vaak illegale grensovergangen plaats in Bratislava. Veel Oost-Duitsers geloofden dat de grens hier minder goed beveiligd zou zijn in vergelijking met de grens die door Duitsland liep.” Niets bleek minder waar. Het IJzeren Gordijn, dat het kapitalistische westen en het communistische oosten van Europa scheidde, was met verschillende beveiligingsmechanismen uitgerust. “Vaak bestonden de hekken uit prikkeldraad en signaalhekken die elektrisch geladen waren. De gehele grens werd bewaakt door grenswachters met honden die gevestigd waren in grenstorens. Op sommige plaatsen waren mijnenvelden.”  

Volgens Katrebova zijn exacte cijfers van de aantallen vluchtelingen onbekend. Er was sprake van meerdere vluchtelingenstromen waarvan een indicatie van de hoeveelheden vluchtelingen wél bekend is. “De eerste golf betrof tienduizend vluchtelingen. In februari 1948, na de Praagse coup, een communistische machtsovername in Tsjecho-Slowakije, trokken twintigduizend vluchtelingen de grens over.” De grootste golf vond twintig jaar later plaats, in augustus 1968, na de militaire invasie van het communistische bondgenootschap, het Warschaupact. “Vanuit heel Tsjecho-Slowakije trokken toen ongeveer zeventigduizend vluchtelingen het land uit.” 

Hoe zag Bratislava eruit tijdens de Koude Oorlog? 

  • Een poging om aan de andere kant van het IJzeren Gordijn te komen.
  • Boven de auto is een deel van het hek weggeknipt.
  • Een van de wachttorens van waaruit de grens in de gaten werd gehouden.
  • Het IJzeren Gordijn liep vlak langs dit Slowaakse dorp.
  • De ruimte tussen de prikkeldraadhekken van het IJzeren Gordijn.
  • Een kleine vrachtwagen is op de prikkeldraadhekken ingereden.
  • Er staat een hoog voltage op de hekken.
  • Het IJzeren Gordijn.

Verhalen van het verleden

Historicus Frantisek Neupauer, de oprichter van het Múzeum zločinov a obetí komunizmu (vertaald het Museum van misdaden en slachtoffers van het communisme) in Bratislava, is van mening dat verhalen als die van Tautz bewaard en herverteld moeten worden. Via de burgervereniging ‘Nenápadní hrdinovia’ worden jongeren vanuit de organisatie uitgenodigd om te leren van de persoonlijke verhalen. Deze lopen uiteen van mensen die hebben geholpen om de vrijheid terug te krijgen, tot overlevende politieke gevangenen die hun verhaal delen. “Jongeren komen er vaak bij ons op terug dat zij de verhalen weer delen met hun ouders, die op hun beurt van mening veranderen over het communisme. Op die manier hopen we weerstand te bieden aan angst of geweld waarmee we in de toekomst kunnen worden uitgedaagd.” 

‘’Een verhaal van wetteloosheid is een verhaal van overwinning voor degenen die ondanks die wetteloosheid vasthielden aan hun sterke waarden en diepe waardering voor menselijke vrijheid. Die boodschap moeten we delen met de jongere generaties.” – Frantisek Neupauer  

 

Tautz’ verhaal vandaag de dag 

Het verhaal van Hartmut Tautz is niet alleen een historisch verhaal. Het heeft tal van overeenkomsten met de verhalen van Oekraïense vluchtelingen die nu, sinds de invasie in hun land, vluchten naar de rest van Europa. Veel van hen doen dat ook vandaag de dag nog via Bratislava. Zo ook muzikante Kseniia Vernyhora.

Tip: zet de ondertiteling aan. 

Wat is er precies gebeurd? 

Om Kseniia’s verhaal goed te kunnen plaatsen, is het belangrijk om te weten welke weg zij aflegde om in Bratislava te komen. 

De Russische invasie in Oekraïne

Kseniia vluchtte vanwege de gebeurtenissen die zich in de afgelopen maanden in haar land afspeelden. Een korte samenvatting van de belangrijkste momenten: 

Bronnen: De Standaard, Europees Parlement, Het Laatste Nieuws, NRC

Speciale hulp aan Oekraïense vluchtelingen 

Wanneer Oekraïense vluchtelingen als Kseniia Bratislava binnenkomen, is de kans groot dat ze bij Human Rights League (HRL) uitkomen. HRL is een Slowaakse organisatie die al sinds 2005 juridische hulp aan vluchtelingen en immigranten biedt. Sinds de start van de oorlog in Oekraïne bieden ze speciale hulp aan vluchtelingen uit dat land, zegt Lukas Novak, Juridisch adviseur bij HRL. “We hebben een hulplijn opgesteld, waar de vluchtelingen informatie over het oversteken van grenzen en de opties hier in Slowakije kunnen krijgen. Ook is er sinds begin maart een informatiepunt gevestigd op het treinstation van Bratislava. Veel vluchtelingen reizen met de trein en komen daar aan.” Volgens Novak is de belangrijkste informatie die vluchtelingen daar krijgen, dat er een hulpcentrum is waar ze voor veel zaken terecht kunnen. 

Dat hulpcentrum zit net buiten het centrum van Bratislava. Een oud pand van een busmaatschappij is omgetoverd tot een gebouw vol ‘kraampjes’, waar vluchtelingen alle hulp kunnen krijgen die ze nodig hebben. “We hechten er veel waarde aan dat alles binnen één centrum zit, zodat de vluchtelingen niet van plek naar plek hoeven te reizen om hun zaken juridisch op orde te krijgen”, zegt Novak. In het centrum kunnen vluchtelingen zich registreren voor tijdelijke bescherming, en kunnen ze hulp krijgen bij het vinden van banen en scholen in Bratislava. Ook krijgen ze hier financiële hulp en materiële hulp zoals kleding en eten. Er worden registraties gedaan, foto’s genomen, documenten gecheckt en simkaarten uitgedeeld. Novak: “Sinds de opening van het centrum zijn er al ongeveer 28 duizend vluchtelingen geweest, ongeveer vijfhonderd per dag.” 

“De sfeer moet open en verwelkomend zijn, zodat mensen zich veilig voelen” – Lukas Novak 

De sfeer in het centrum is licht en positief. Er rennen spelende kinderen rond, er zitten mensen samen te eten aan grote tafels, en van de gezichten van de mensen is niet af te lezen dat ze recent zijn gevlucht voor een oorlog. Volgens Novak is die positieve sfeer ook belangrijk. “De sfeer moet open en verwelkomend zijn, zodat mensen zich veilig voelen.” Hoe vrolijk de spelende kinderen zijn, zo triest is de aanblik van een zaal met matrassen. Vuilniszakken dienen als hoeslakens en om ieder matras hangt een simpel gordijntje. Volgens Novak kunnen aangekomen vluchtelingen hier één nacht doorbrengen. Ruimte voor iedereen is er simpelweg niet: het is enkel een slaapplek voor de eerste nacht na aankomst. Een paar voeten steekt onder een gordijntje vandaan. 

Oekraïners vormen de grootste minderheidsgroep in Slowakije, ook voor de oorlog, vertelt Novak. “Veel mensen kunnen dus bij familie of kennissen terecht hier in Slowakije. Sommigen kiezen ervoor om door te reizen naar andere landen.” De situatie in Bratislava is nu stabiel. Er zijn ook al Oekraïners teruggegaan naar hun land. 

De Oekraïense vluchtelingen zijn erg dankbaar, ook bij de grenzen, zegt Novak. “Ze hadden duidelijk niet verwacht om met zulke open armen ontvangen te worden.” Bij HRL is solidariteit belangrijk. Op 24 februari dit jaar begonnen Slowaakse goede doelen een initiatief waarbij frustratie tegen de acties van Rusland werd getoond, en solidariteit met Oekraïne. HRL deed ook aan deze actie mee.  

Politieke vluchtelingen 

Hoewel de verhalen van Hartmut en Kseniia aan de oppervlakte op elkaar lijken, hebben ze toch veel verschillen. Volgens Historici Peter Mikle en Beata Katrebova zit dat verschil vooral in hetgeen waarvoor ze vluchten. Katrebova: “De Oekraïense vluchtelingen nu zijn oorlogsvluchtelingen; tijdens de Koude Oorlog ging het om politieke vluchtelingen. Oorlogsvluchtelingen hebben speciale bescherming en ze kunnen terugkeren wanneer ze willen. Wanneer je in de Koude Oorlog Tsjecho-Slowakije verliet, werd dat ook echt als een criminele activiteit gezien. Kwam je terug, dan werd je in de gevangenis gezet.” Neupauer voegt daaraan toe: “Tijdens de Koude Oorlog werden Tsjecho-Slowaken die aan het communistische regime wilden ontsnappen, aan de grens doodgeschoten door eigen medeburgers. Dat is nu zeker niet het geval.”

Peter Mikle ziet ook gelijkenissen. Dat gaat vooral om de geografische ligging van Bratislava en de rol die de stad daarom kreeg in vluchtroutes. Mikle: “Net zoals in de Koude Oorlog dient Bratislava nu ook weer als een soort grens tussen Oost-Europa en West-Europa. Bratislava is een hoofdstad met goede infrastructuur, en via Bratislava reizen veel Oekraïners naar steden in West-Europa, zoals Wenen en Berlijn.” Neupauer ziet ook overeenkomsten in de behandeling van de vluchtelingen. “De burgers die tijdens de Koude Oorlog erin slaagden om aan het regime te ontsnappen, hebben in het buitenland dezelfde solidariteit ontvangen als Oekraïense vluchtelingen nu. Ook hebben beide groepen heimwee naar hun land”, aldus Neupauer.

Droom verwezenlijken 

Twee jonge mensen, 36 jaar na elkaar. Allebei de droom om het groot te maken als muzikant. Hartmut bekocht het vluchten met zijn leven en kwam nooit verder dan Bratislava, waar hij op achttienjarige leeftijd stierf zonder zijn droom verwezenlijkt te kunnen hebben. Voor Kseniia ziet de toekomst er rooskleuriger uit. Later dit jaar keert ze terug naar haar land, om zich te verenigen met haar familie en, wie weet, ooit haar muzikale carriére weer op te pakken.  

Het vluchten was in de tijd van de Koude Oorlog anders; letterlijke barricades weerhielden veel politieke vluchtelingen ervan om aan hun situatie te ontsnappen en terugkeren kon al helemaal niet. Nu, bijna vier decennia later, is dat anders. Maar de angst die de vluchteling voelt, die is ongetwijfeld nog even sterk.