Griekenland staat het laagste van alle Europese landen op de World Press Freedom Index 2022, een internationale ranglijst voor persvrijheid. Verschillende media worden gefinancierd door de overheid en invloedrijke investeerders, blijkt uit het rapport. De onafhankelijkheid van journalisten staat hierdoor onder druk. “Je moet misbruik accepteren om je baan te behouden.”

Gemaakt door Evie Hendriks en Maartje Swinkels

Je kent het Mediterrane land vast wel van de zonnige eilanden met witte stranden, steden met historische kenmerken, een smaakvolle gyros en een sterk shotje ouzo. Buiten al het moois dat Griekenland te bieden heeft, wordt het land voor journalisten steeds onveiliger. De persvrijheid staat al jaren onder druk en de coronapandemie heeft dit alleen maar versterkt.

Censuur bij publieke omroep

De publieke omroep ERT, die coronafinanciering van de overheid kreeg, censureerde in februari 2021 beelden van minister-president Mitsotakis die de coronamaatregelen met een grote groep mensen schond op het Griekse eiland Ikaria. Het management van de omroep had in de productiehal een briefje opgehangen waarop stond dat zij ‘geen beelden van Mitsotakis op de veranda van het huis in Ikaria brengen’. Na het lekken van het briefje bevestigden journalisten van ERT de censuur in een verklaring. Ook beweerden zij dat het niet de eerste keer is ‘dat er onder druk wordt bepaald hoe een nieuwsbericht wordt gebracht’.

In de volgende Tweet is een foto van het briefje in de productiehal te zien. Letterlijk vertaald staat er: “Aan collega’s en producenten, Wij spelen geen fotografie maar zelfs geen video af van K. Mitsotaki vanaf de veranda van het huis Stefanadis, Ikaria. Wij spelen alleen shots van D. Lidnadis af, niet met anderen. Bedankt.”

Dit voorbeeld laat zien dat de onafhankelijkheid van media die gefinancierd worden door overheid te betwijfelen valt, maar naast de overheid beheren ook invloedrijke privégroepen veel media in Griekenland. Volgens Reporters Without Borders verklaart dit onder andere waarom het land door de jaren heen is gezakt op de ranglijst.

Laagste van Europa

Toen de organisatie Reporters Without Borders (RWB) de eerste World Press Freedom Index publiceerde in 2002 stond Griekenland op de 19e plaats van de 180 landen. In de jaren daarna tot aan 2009 schommelde het land rond de 20ste tot 30ste plaats op de ranglijst.

Toen de financiële crisis in 2010 aanbrak, verslechterde de persvrijheid in het land doordat media afhankelijker werden van overheidsfinanciering en financiering van investeerders. Zo daalde het land met 38 plekken naar een 73e plaats. De jaren daarna veranderde de positie op de index voortdurend, maar dichtbij de 30ste plaats kwam het land nooit meer.

Het absolute dieptepunt bereikte de persvrijheid in Griekenland op de World Press Freedom Index 2022. Griekenland zakte met 38 plekken naar een 108ste plaats. Daarmee staat Griekenland het laagste van alle Europese landen op de ranglijst voor persvrijheid. Volgens Reporters Without Borders komt dit dieptepunt door verschillende zaken die invloed hebben op de persvrijheid in het land. Zo hebben onder andere de financiële crisis, de coronacrisis en het vertrouwen in de media een grote invloed op de onafhankelijkheid van media.

Bekijk hier de positie van Griekenland op de World Press Freedom Index van de laatste twintig jaar en de grootste problemen in de Griekse media volgens de index van 2022. Klik op de icoontjes voor meer informatie.

Journalisten tegenwerken

Naast nieuws over de coronapandemie zou de overheid het journalisten ook moeilijk maken om over andere onderwerpen te publiceren, zoals demonstraties, protesten en de vluchtelingencrisis. Dat stellen Reporters Without Borders, de vakbond Journalists’ Union of Athens Daily Newspapers en verschillende journalisten.

Fotojournalist Nikolas Georgiou is van mening dat Griekse autoriteiten demonstraties en protesten censureren door geweld te gebruiken. Zo blijkt uit de World Press Freedom Index dat fotojournalisten en filmcrews geregeld worden aangevallen door de politie tijdens demonstraties. Georgiou heeft hier zelf ook ervaring mee.

Daarnaast merkt journalist Daphne Tolis dat de vluchtelingen- en migrantencrisis gecensureerd wordt. Tolis maakt al jaren verhalen over de vluchtelingen op de Griekse eilanden en merkt dat het steeds moeilijker wordt om de vluchtelingenkampen te betreden door autoriteiten die journalisten tegenwerken.

Bekijk hier hoe journalisten Nikolas Georgiou en Daphne Tolis de invloed van de Griekse overheid in de media ervaren.

Afhankelijkheid mediabedrijven

Vlasis Vlasidis is een expert op het gebied van de Griekse massamedia. Voor de Friedrich Naumann Foundation for Freedom analyseerde hij samen met andere onderzoekers de World Press Freedom Index 2021 van Reporters Without Borders. Een jaar later kijkt hij naar de nieuwste ranglijst en mist hij een breder plaatje van de problemen in het medialandschap.

“Een daling op de index had ik zeker verwacht, maar niet zo heftig als deze. Ik had een 95ste plek zien aankomen, maar geen 108ste.” Reporters Without Borders gaat in het rapport vooral in op de rol van de overheid, die met financiering en wetgeving onderwerpen in de media wil censureren. Mediabedrijven zouden door de economische crisis sterk afhankelijk zijn van deze financiering. Toch denkt Vlasidis dat mediabedrijven hier meer tegen kunnen doen.

“Media zijn zelf onderdeel van het politieke spelletje”

“Mediabedrijven nemen zelf de financiering aan. Ze zijn zelf onderdeel van het politieke spelletje. Ik ben van mening dat mediabedrijven liever geld aannemen van de overheid dan dat ze zelf de problemen onder ogen komen en daar iets aan proberen te doen.”

Laag mediavertrouwen

De expert verbaast zich niet over het lage vertrouwen dat de Grieken in de media hebben. Dat heeft volgens hem alles te maken met de afhankelijkheid van media. Uit een onderzoek van Reuters uit 2021 bleek dat 32 procent van het volk de Griekse media vertrouwd.

“Mensen zijn teleurgesteld in de media”

“De maatschappij vertrouwt de media niet omdat zij afhankelijk zijn van de overheid of invloedrijke bedrijven. Mensen zijn teleurgesteld in de media. Dit heeft tot gevolg dat steeds meer Grieken nieuws vergaren via sociale media.”

Een ander probleem is volgens Vlasidis de groeiende agressie in de maatschappij. “Dat is niet alleen terug te zien in de agressie tegen journalisten maar ook op scholen. Extreemlinkse of extreemrechtse activisten gebruiken vaak geweld, vooral tegen fotojournalisten en cameramensen.”

“Investeer in thema’s die het publiek interesseert”

Een oplossing zou volgens de expert zijn dat nieuworganisaties het roer drastisch omgooien. “Ze moeten de agenda van het publiek gaan volgen en niet de agenda van de politiek. Daarnaast moeten organisaties investeren in onderzoek naar en verslaggeving over thema’s die het publiek interesseert. Zo winnen zij vertrouwen terug.”

Overheid ziet geen probleem

Hoewel de Griekse regering de aanbevelingen van de Europese Commissie over de veiligheid van journalisten – die in 2021 zijn aangenomen – publiekelijk steunde, is daar in de praktijk weinig van terug te vinden. Het onderzoek naar de moord op journalist Giorgos Karaivaz lijkt namelijk tot stilstand gekomen. Daarnaast is het politiegeweld tegen verslaggevers over protesten en de bewaking van journalisten die gevoelige onderwerpen onderzoeken, zoals de migratie, in strijd met deze nieuwe Europese normen.

De redactie heeft de Griekse overheid benaderd voor een reactie op de invloed van de overheid in de landelijke media en de dreigende veiligheid van journalisten. Tot op heden is er echter nog geen antwoord. Wel heeft premier Kyriakos Mitsotakis op 17 mei tijdens een interview met Washington Post-columnist David Ignatius gereageerd op de World Press Freedom Index 2022. Kortgezegd is hij het er niet mee eens. Zijn argument luidt als volgt: “We zijn een vrije democratie en als je naar de voorpagina’s van de kranten in Griekenland kijkt, zie je dat de meeste kritiek op ons hebben. Griekenland is een land waar iedereen kan posten wat hij wil.”

Naast de Griekse premier, reageert ook regeringswoordvoerder Giannis Oikonomou op het rapport. De woordvoerder en tevens vice-minister van de premier beschuldigt RSF in een open brief ervan “het imago van een democratisch Europees land aan te tasten” en “aanzienlijke en ongerechtvaardigde schade toe te brengen aan de internationale goede reputatie van het land”. Hij is het eens met de premier als het gaat om de kritiek vanuit Griekse kranten. “De meerderheid van de kranten in Griekenland uiten felle kritiek op de regering. Sommigen publiceren geregeld extreem beledigende koppen en inhoud tegen de premier, leden van het kabinet en hun gezinnen”.